Статистика блога
195
Записей
3529
Обращений
149774
Посетителей
Областные Управления
(финансируемые из местного бюджета)
Областные управления и департаменты
(финансируемые из республиканского бюджета)

Духовно-нравственные ценности народа Казахстана и традиционные религии

АГЕНТСТВО РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН ПО ДЕЛАМ РЕЛИГИЙ

КГУ «ЦЕНТР ИССЛЕДОВАНИЙ РЕЛИГИОЗНЫХ ПРОБЛЕМ» УПРАВЛЕНИЯ ПО ДЕЛАМ РЕЛИГИЙ

АКИМАТА КОСТАНАЙСКОЙ ОБЛАСТИ

 

Духовно-нравственные ценности

народа   Казахстана   и

традиционные религии

В помощь членам информационно-пропагандистских групп

  

г.Костанай 2014 г.

Содержание

Духовно-нравственные ценности народа Казахстана и традиционные религии

Развитие казахской государственности: история взаимоотношений государства и религии ислам

Национальные традиции казахского народа и ислам

Духовно-культурное наследие казахов и памятники мусульманской архитектуры

Ислам құндылықтары мен қазақи дәстүрдің ұштастығы

Қазақстандық қоғамдағы әйел рөлі мен келбеті

Қазақ даласының ойшылдарының рухани-адамгершілік идеялары (Әбу Наср әл-Фараби, Ж. Баласағұн, Махмұт Қашқари)

Ұлттық идеология отбасынан басталады

ХІХ-ХХ ғ. басындағы қазақ ойшылдарының діни мұрасы

 

  

Развитие казахской государственности: история

взаимоотношений государства и религии ислам

 

Ключевой концепт

«Мир переживает острый мировоззренческий и ценностный кризис. Мы вступаем в такой период развития нашей государственности, когда вопросы духовного будут иметь не меньшее значение, чем вопросы экономического, материального порядка».

«Традиции и культура – это генетический код нации. Нам следует оберегать нашу национальную культуру и традиции во всем их многообразии и величии, собирать по крупицам наше культурное достояние».

«В основе любой подлинной культуры – культ Бога. Тысячелетиями культуры, основанные на вере, сохраняли свое живое слово в истории. В некотором смысле сохранение своего религиозного духа есть залог сохранения в истории целых народов, их традиций».

Из выступлений Президента

Республики Казахстан Н.А. Назарбаева

 

*****

История Ислама в Казахстане

В течение столетий Ислам распространился на значительной территории планеты: от Атлантического океана до границ Индии и Китая. Проникновение мусульманских идей на территорию Центральной Азии и Казахстана датируется VII-VIII вв. н.э.

Первые арабы-миссионеры появились в регионе еще в VII в. Окончательно Ислам утвердился в VIII в. В 751 г. у города Атлаха, недалеко от Тараза, арабская армия одержала победу над войсками китайцев. Китайские войска были полностью разгромлены и оставили Жетысу (юго-восток Казахстана). После этой победы началось утверждение Ислама и мусульманской культуры во всем центральноазиатском регионе.

В начале X-го века мусульманство принял родоначальник династии Караханидов Сатук, а его сын Богра-хан Харун Муса в 960 г. объявил Ислам государственной религией.

К концу Х-го в. Ислам утвердился среди оседлого населения в Жетысу и на Сырдарье. Исламизация региона носила мирный характер, несмотря на то, что здесь были представлены многие религии.

Характерными памятниками мусульманской архитектуры являются мечети. Мусульмане считают, что любая мечеть повторяет в основных чертах дом пророка Мухаммада в Медине. Как и дом, мечеть состоит из двух главных частей – открытого двора и закрытого помещения, в одной из стен которого находится ниша, указывающая направление на Мекку – «михраб», и предусмотрено место – «минбар», с которого проповедует духовный наставник. Около многих мечетей стоят минареты – башни, с которых служители – муэдзины – пять раз в день произносят азан – призыв к молитве.

Безусловно, Ислам повлиял на развитие казахской культуры. Приобщение к этой религии и ее ценностям способствовало установлению культурных, духовных, научных связей Казахстана со странами Ближнего и Среднего Востока. Контакты представителей разных народов стали основой для расцвета знаний и искусств в эпоху мусульманского Ренессанса (так называют расцвет культуры арабо-исламского мира в IX-XII вв.).

Ученые-мусульмане внесли большой вклад в развитие алгебры, тригонометрии, физики, оптики, астрономии и других научных дисциплин. Высочайших достижений они добились в астрономии, которая в исламском мире имела практическое знание, так, например, необходимо было точно определять направление на Мекку, производить расчеты, связанные с лунным календарем и т.д.

Средневековый мусульманский Восток значительно опережал Европу по уровню развития медицины. Достижения арабской медицины были суммированы в «Каноне медицины» знаменитого Абу Али ибн Сины (Авиценны).

Особое место в культуре мусульманского мира занимает философия – «аль-фальсафа». Поиск истины, размышления о бытии человека приветствовались в учении Ислама.

Средневековая восточная философия дала мощный импульс развитию классической мусульманской науки и культуры в Центральной Азии. Наиболее известными представителями науки и философии стали великие мыслители аль-Фараби, Жусуп Баласагуни, Махмуд Кашгари и Мухаммед Хайдар Дулати.

Большой вклад в распространение ислама среди кочевого тюркского населения внес Ходжа Ахмет Яссави, суфийский поэт, один из первых суфийских мистиков в тюркоязычном мире, основатель суфийского ордена ясавийа. В честь Яссави, по приказу эмира Тимура, в XIV-XV вв. был воздвигнут мавзолей, ставший шедевром мирового зодчества и крупнейшим памятником мусульманской архитектуры в Казахстане.

В XVI-XVII вв. развитие экономических и культурных связей казахов со среднеазиатскими народами способствовали интенсивному распространению и усилению влияния ислама в Казахстане.

Проводниками ислама в этот период стали среднеазиатские миссионеры из Туркестана и Мавераннахра, Хаджи-Тархана и Дербента, Хорезма, Хивы, Астрабада, Хорасана и Ирана. В свою очередь казахские купцы посещали мусульманские страны, приобщаясь к исламскому вероучению. Многочисленные примеры из письменных источников свидетельствуют о приобщении казахов к исламу. Казахи в этот период читали Коран, совершали молитвы, соблюдали пост, совершали мусульманский обряд бракосочетания, обучали своих детей в мусульманских школах.

Ислам в Казахстане, особенно в его южных районах, постепенно становится господствующей религией. Кочевой образ жизни затруднял постройку специальных зданий для богослужения, организацию постоянно функционирующих религиозных учреждений и формирование постоянного духовенства. Молитвы могли совершаться в любом месте, а недоступность большинству населения Корана и книг на арабском языке компенсировалась тем, что казахи следовали каждому слову проповедника и по его наставлению исполняли религиозные обряды, заучивали предписания исламского вероучения.

 

*****

 

Ислам в период Казахского ханства

Ислам был признан официальной идеологией Казахского ханства, основоположниками которого в ХV в. стали султаны Жанибек и Керей.

Жители Казахского ханства придерживались суннитского ислама ханафитского мазхаба. Однако при этом в общественной и частной жизни населения государства складывался своеобразный синтез ислама с элементами тенгрианства и шаманизма.

Казахская государственность с момента своего зарождения опиралась на мусульманские правовые нормы. Свою приверженность шариату утверждали все казахские ханы – от Керея и Жанибека до последнего общеказахского хана Кенесары (погиб в 1847 г.).

Значительным шагом к внедрению Ислама в общественную жизнь и юридическую практику стал Кодекс законов – «Жеті Жарғы», утвержденный ханом Тауке (ум. около 1718 г.).

Нормы административного, уголовного и гражданского права, зафиксированные в этом документе, в значительной степени опирались на положения шариата.

 

*****

 

Ислам в период атеизма в составе СССР

С 1926 г. началась антирелигиозная политика по отношению к исламу. В Казахстане были закрыты культовые сооружения (мечети), религиозные деятели подверглись гонениям. В обществе были провозглашены атеистические ценности. Но эти меры не привели к полному вытеснению Ислама из общественной жизни общества. На бытовом уровне определенная религиозность части общества сохранялась.

В 80-е годы 20-го века вместе с развитием плюралистических процессов в обществе стал наблюдаться возврат интереса населения к религии, который уже в 90-е годы обрел черты определенного ренессанса религиозности.

Результаты исследований, проведенных в Казахстане в конце 80-х гг. показали достаточно высокий уровень религиозности населения. Доля людей, назвавших себя верующими и сочувствующими религии, составила в различных регионах республики от 20 до 70 %.

*****

 

Ислам в Республике Казахстан

Происходящие в современном Казахстане процессы, связанные с Исламом, можно назвать «исламским возрождением». Налицо возрастающий в обществе интерес к Исламу.

В этой связи в первые месяцы независимости Казахстана были приняты меры по формированию соответствующей времени государственной политики в сфере религии. 15 января 1992 года был принят Закон РК «О свободе вероисповедания и религиозных объединениях», который определил основные принципы взаимоотношений государства и религиозных объединений: 1) отделение религии от государства; 2) равенство всех конфессий; 3) запрет на образование партий религиозного характера; 4) право религиозных объединений на собственность и хозяйственную деятельность.

Принятый в 2011 году Закон РК «О религиозной деятельности и религиозных объединениях» упорядочил правовое поле конфессионального пространства республики, направлен на обеспечение конституционных принципов свободы вероисповедания через достижение баланса общественных и религиозных интересов, а также развитие отношений партнерства и взаимопонимания между государством и религиозными объединениями.

Благодаря эффективной государственной политике в сфере религии за прошедшее время реконструировались старые и построены новые мечети,  создана сеть духовных образовательных учреждений, появились исламские печатные издания, верующие получили  возможность совершать хадж.

Если исходить из статистики, если в 1979 году в Казахстане насчитывалось всего 25 мечетей, то в настоящее время их количество достигло 2382.

Вместе с тем, Республика Казахстан, уважая свободу совести и права верущих, остается светским государством, сформировавшим собственную уникальную модель межконфессионального согласия.

Благодаря своей эффективной политике и конструктивной реализации норм действующего Закона в Казахстане отсутствуют конфликты на религиозной почве. При этом угрозы для республики представляют внешние силы, связанные с религиозным экстремизмом и терроризмом.

В целом, религия Ислам занимает важное место в социо-культурной жизни казахстанского общества, являясь неотъемлемой частью его духовности.

 

*****

 

Ханафитский мазхаб и национальное самосознание

В исламе обозначены и утверждены все правовые школы, а также мнения знаменитых ученых богословов, которые применяются во всех аспектах жизни и обшества в целом.

Первым и наиболее почитаемым среди основателей мазхабов считается имам Абу Ханифа. Этот мазхаб берет свои истоки с VIII века и отличается от других правовых школ своей демократичностью и простотой.

При решении сложных вопросов ханафитский мазхаб опирается на согласие группы авторитетных теологов. Помимо шариата допускается широкое использование народных традиций и обычаев, принятых в данном государстве. Обычное право – адат – служит независимым источником права, что облегчает адаптацию мусульманских норм в различных регионах мира.

Уважительное отношение к местным особенностям привели к тому, что ханафитский мазхаб получил самое широкое распространение в мире. Его последователи преобладают среди мусульман Центральной Азии, Поволжья, Турции, Афганистана, Индии, Китая и других стран. Большинство мусульман Казахстана также являются приверженцами ханафитского мазхаба.

На казахстанской земле Ислам проповедуется более чем 12 веков, и с самого начала в Казахстане получило распространение именно учение ханафитского мазхаба. Причиной принятия нашими полукочевыми предками этого направления в исламе стало то, что при нем не возникали мировозренческие противоречия и установки этой правовой школы соответствовали менталитету нашего народа.

Таким образом, принципы ханафитского мазхаба, как ни какой другой, сегодня способствует миру и общественному согласию в полиэтничном и многоконфессиональном Казахстане. В настоящее время народ Казахстана, придерживаясь одного мазхаба, сохраняет свою целостность и взаимопонимание в обществе.

Ярким свидетельством этому служит тот факт, что в течение столетий на территории Средней Азии не было раздоров, споров и конфликтов на религиозной почве. При этом, идентичность в религиозном мировоззрении не дает возможность распространению деструктивных идей в обществе. Нам всегда были чужды религиозный фанатизм и политизация Ислама. 

Выбором нашего народа являются укрепление и распространение духовных ценностей Ислама, а также через призму этого - воспитание ценностей согласия, справедливости, патриотизма и уважения к другим народам, их обычаям и традициям.

К сожалению, за прошлое столетие в Казахстане были утеряны многие духовные ценности, в том числе и отношение к ханафитскому мазхабу. В 90-е годы прошлого века многие верующие потеряли свою связь с этими ценностями. Последствиями тому стали, что многие перестали отличать «правду от вымысла», стали исповедовать веру, которая чужда нашим предкам. Поэтому возрождение и распространение идей традиционного ислама среди мусульман Казахстана является первостепенной задачей.

* * * * *

 

О Духовном управлении мусульман Казахстана, его миссии и деятельности

Традиционный ислам в Казахстане представляет Духовное управление мусульман Казахстана (далее – ДУМК), созданное в январе 1990 года.

С 14 апреля 2012 года в соответствии с решением Курултая ДУМ Казахстана был придан статус республиканского исламского религиозного объединения с филиальной сетью во всех регионах республики. Возглавляет духовное управление Верховный муфтий.

Первым руководителем данной религиозной организации был Ратбек хаджи Нысанбайулы. Затем в 2000 г. на Съезде мусульман республики Верховным муфтием Казахстана избирается  известный казахстанский ученый-востоковед Абсаттар хаджи Дербисали.

19 февраля 2013 года на VII внеочередном курултае Духовного управления мусульман Казахстана в Астане Верховным муфтием Казахстана избран Ержан Малгажулы Маямеров – выпускник университета аль-Азхар, в стенах которого в разные годы учились известные ныне ученые исламского мира, внесшие фундаментальный вклад в развитие Ислама и пропаганду его духовных ценностей.

В структуру ДУМК входят: отделы международных связей, хаджа и протокола, Шариата, фетв и дел мечетей, а также сектор религиозных проповедей и просвещения, совещательная коллегия, экспертная комиссия и управление делами ДУМКа.

Миссией ДУМКа является:

-        обеспечение правильного и систематизированного                          проповедования исламской религии суннитского направления согласно учениям мазхаба Абу Ханифы и вероубеждениям имама Матруди, учитывая исторические особенности ислама на территории Республики Казахстан;

-        поддержание единства мусульман в Казахстане;

-        соблюдая единство мусульман, ответственное исполнение постановлений, приказов и решений руководящих органов ДУМК;

-        открытие и развитие научно-аналитических центров по изучению ислама;

-        провозглашение ценностей семьи и брака, признание требований законодательства Республики Казахстан, регулирующего семейно-брачные отношения;

-        забота о сохранении здоровья, способствование повышению образования граждан, соблюдению ими законов Республики Казахстан;

-        осуществление контроля за совершением ритуалов, церемоний, собраний и обрядов в мечетях и в намазхана в соответствии с нормами шариата;

-        проведение религиозных ритуалов в местах, предусмотренных соответствующими нормами законодательства Республики Казахстан;

-        оказание помощи мусульманам в решении религиозных вопросов;

-        организация подготовки и переподготовки кадров исламских священнослужителей;

-        проведение республиканских, областных и территориальных научно-практических конференций и семинаров, конкурсов по чтению Корана, религиозных вечеров и других мероприятий в целях пропаганды Ислама;

-        издательская деятельность;

-        религиозно-просветительская работа с использованием средств массовой информации;

-        организация и проведение хаджа;

-        создание и организация благотворительных фондов;

-        представление интересов мусульман Казахстана в государственных и негосударственных учреждениях и организациях;

-        установление сотрудничества с иностранными религиозными  организациями, объединениями и духовными учебными заведениями.

В свете современных вызовов и угроз ДУМК начинает играть ключевую роль в просвещении и воспитании мусульманской общины в духе традиционного ислама, в укреплении духовных основ всего казахстанского общества.

Верховный Муфтий Казахстана Ержан Маямеров принимает активное участие в жизнедеятельности светского государства, выступает с докладами на международных и республиканских конференциях, круглых столах и встречах.

19 февраля 2013 года стала знаковой датой в истории ДУМКа. В этот день Глава государства Нурсултан Назарбаев принял представителей ДУМК. Лидер Нации поздравил всех с избранием нового Муфтия и выразил уверенность, что духовенство окажет поддержку новому Верховному Муфтию Ержану Маямерову в его работе.

«Сегодня в нашей стране появляются различные течения, которые хотят себя показать «настоящими мусульманами». Заметно, что некоторые молодые люди прислушиваются к чуждым для нас иностранным проповедникам. Мы не должны допустить, чтобы нашу истинную религию, которой придерживались наши предки, разделяли различными течениями, сбивали нас с пути. Единственная признанная структура традиционного Ислама в нашей стране – Духовное управление мусульман Казахстана», – сказал Президент в ходе встречи.

В рамках своей миссии и задач, обозначенных Главой государства, ДУМК уделяет большое внимание подготовке квалифицированных имамов мечетей.

По инициативе ДУМК и поддержке Лидера нации Нурсултана Назарбаева в г.Алматы успешно функционирует Казахско-египетский исламский университет «Нур Мубарак», который готовит в своих стенах высококвалифицированных имамов, исламоведов, преподавателей арабского языка и литературы, переводчиков и других специалистов на уровне современных требований. При университете организованы курсы по изучению исламских доктрин и арабского языка. 

Представители ДУМК совместно с Агентством по делам религий в составе ИПГ участвуют в реализации Государственной программы по противодействию религиозному экстремизму и терроризму в Республике Казахстан, принятой на 2013-2017 годы, выступая перед широкой общественностью с разъяснением основных направлений традиционного ислама в Казахстане.

 


Справочно к предистории ДУМК.

В 1923г. на II Всероссийском съезде мусульман в г. Уфе в состав Центрального Духовного управления мусульман внутренней России и Сибири было включено Казахское отделение (казиат). Таким образом, в республике возникла первая самостоятельная религиозная организация – казият мусульман Казахстана.

В 1926 году в Казахстане официально были зарегистрированы 55  мухтасибов, из них: в Актюбинской губернии -11, Уральской – 10, Семипалатинской – 8, Сыр-Дарьинской – 5, Джетысуйской – 5, Акмолинской - 5, Кустанайском округе – 6, Кара-Калпакской области – 4, Адаевском уезде – 1.

Со временем ряд местных административных структур были упразднены,  мусульманское духовенство в лице казиата перешло в ведение созданного в 1941 г. Духовного управления мусульман Средней Азии и Казахстана (САДУМ) с центром в г.Ташкент. Верховным муфтием был избран ишан Бабахан Абдулмажидхан (1856-1957 гг.).

В Казахстане, как и в других республиках советской части Центральной Азии, был создан казият. С 1946 г. первым казием Казахстана, имамом г. Алматы, уполномоченным САДУМ был назначен Абд әл-Гаффар Шамсутдинов (1884-1953 гг.), родом из Усть-Каменогорска, получивший религиозное образование в Казанском медресе. В 1952 г. по его ходатайству на должность казия Казахстана был назначен Садуакас Гылмани, получивший мусульманское образование в медресе халифа Ахмета Гусанулы.

* * * * *


Национальные традиции казахского народа и ислам

 

Как известно, традиции присутствуют у всех народов земли. Сила их в том, что традиции отражают уклад жизни народа, его привычки, установки, потребности, национальные признаки и особенности.

Под понятием «традиции» понимаются исторически сложившиеся устойчивые и наиболее обобщённые нормы и принципы общественных отношений людей, передаваемые из поколения в поколение и охраняемые силой общественного мнения.

Традиции носят исторический характер. Они возникли и формировались в процессе всей трудовой и общественной деятельности людей и цивилизаций.

Традиции возникали как закономерное явление общественного развития и играли огромную роль в организации усилий рода и племени в борьбе с силами природы, в формировании лучших черт человеческой личности. Нарушение традиций в древние времена считалось недопустимым и каралось неминуемым наказанием.

С распространением религии Ислам казахи переняли основные религиозные праздники и традиции арабского Востока, которые, благодаря адаптации к местным условиям проживания этноса и традиционным обычаям казахского народа, преобразовались и унифицировались.

В целом в настоящее время благодаря этому гармоничному взаимовлиянию и взаимопроникновению сформировался уникальный облик национальных традиций и духовной культуры казахского народа. Именно это является достоянием казахского народа, его духовной основой, на которой держится мир и согласие в Казахстане. Это достояние необходимо беречь от разрушения, которое несут различные радикальные псевдорелигиозные идеологии.

О национальном празднике Наурыз мейрамы

Как известно, Наурыз – это первый праздник, который берет свое начало еще с периода доисламской истории казахов. Он возник у народов Востока задолго до принятия мусульманства, поэтому лишен религиозной обрядности и направленности.

По восточному календарю Наурыз считается первым днем нового года, который совпадает с днем весеннего равноденствия. Иными словами, это древний праздник Нового года, который имеет и такие обозначения: Улыс Куны («Первый день Нового Года») или Улыстын Улы Куны («Великий день народа»).

Праздник Наурыз у казахов символизирует начало новой жизни. Поскольку казахи многие века вели кочевой образ жизни, и проживали на достаточно обширной территории, после того, как таял снег, они спешили повидаться с родными и близкими.

Для казахского народа Наурыз является символом весеннего обновления и плодородия, единства и дружбы. В старину, как и сегодня до прихода Наурыз люди приводили свои дома и хозяйство в порядок, в честь праздника сажали деревья, цветы. Считалось, что если Наурыз входит в чистый дом к хорошему хозяину, то болезни, неудачи, невзгоды обойдут его стороной, а щедрое празднование этого праздника принесет в дом изобилие и успех на целый год.

С приходом Наурыз все люди одевались в праздничные одеяния, ходили друг к другу в гости, обменивались поздравлениями и пожеланиями благополучия в наступающем году.

В этот день в каждом доме готовят специальное блюдо «наурыз коже», в состав которого входят семь видов продуктов: пшеница, рис, ячмень, просо, мясо, курт, соль. Люди ходили из аула в аул, отведывали кушанья, пели песни, проводили айтыс. Люди объятиями и теплыми словами поздравляли друг друга с Новым годом, желали хорошего приплода и достатка в доме в новом году.

У казахов праздник Наурыз называют еще Ұлыстың ұлы куні – Великий день народа. В этот день прекращались войны, а аксакалы использовали праздник для примирения враждующих родов.

Праздник Весны и пробуждения есть не только у казахов, его отмечают все тюркоязычные этносы и народности. У жителей многих мусульманских стран тоже есть свои обычаи и обряды, корнями уходящие в доисламский период. Например, Иран тоже мусульманская страна, вместе в тем в эпоху зороастризма они поклонялись огню. У них сохранился обряд, когда они разжигают костры и прыгают через них. Но этот обряд они не позиционируют как религиозный – это обычай. Так и тюркоязычные народы раньше поклонялись единому небесному божеству.

Наурыз празднуется с целью сохранения национальных обычаев и обрядов. Поэтому для Казахстана, Узбекистана, Кыргызстана, Таджикистана, Турции, народов Балканского полуострова день весеннего равноденствия ассоциируется с традиционным праздником. У каждого тюркоязычного народа есть свои традиции проведения Наурыза. Главная идея праздника – встреча весны после тяжелой зимовки.

Нельзя отказываться от празднования Наурыза из-за того, что такого праздника нет в арабском мире. Возможно, в обычаях и обрядах арабов не принято отмечать начало весны, но это не означает, что мы должны идти наперекор своим национальным традициям и обычаям.

Необходимо знать, что есть различия между религией и национальными традициями. Праздник Наурыз не имеет религиозных корней. Важно знать, что никакая религия, в том числе и ислам не запрещает праздновать национальные праздники, которые не противоречат основным канонам этой религии. Это признают и современные теологи–религиоведы.

Поэтому отрицание праздника Наурыз со стороны представителей некоторых нетрадиционных течений ислама не имеет под собой серьезных оснований.

Приверженцы радикальных течений ислама, которые не признают Наурыз, заблуждаются в своих суждениях. Как правило, они не знают и не ценят историю возникновения традиций, обычаев и обрядов казахского народа. Это элементарная безграмотность. Попав в религиозные течения, они остановились в развитии в плане светского образования.

*****

Ораза айт и Курбан айт

Это религиозные праздники, которые широко отмечаются в народе. Так, празднование Ораза айт проходит в течение трех дней как продолжение месяца Рамазан. Накануне готовятся лепешки, бауырсаки и другие национальные блюда казахов, наводят чистоту в доме, для детей шьют новые наряды и т.д.

С наступлением праздника мусульмане с раннего утра идут в мечеть для чтения утреннего намаза священного дня. До чтения молитвы с минарета глашатай оповещает о том, что настало время намаза. На утреннюю молитву идут и стар и млад. Люди почтенного возраста приходят в сопровождении своих сыновей. 

После намаза люди поздравляют друг друга и желают добра и мира. Если между ними до сих пор были тяжбы и ссоры, то в этот день они мирятся и прощают друг другу ошибки. В дни праздника Ораза айт каждый человек должен быть опрятно и нарядно одетым, вежливо обращаться к окружающим, ходить в гости, щедро дарить своим близким и знакомым тепло и радушие.

В эти дни в каждом доме накрывается праздничный и щедрый стол; люди, входя в дом, должны произнести слова-поздравления: «Айт қабыл болсын!». Гости – дети и взрослые, пришедшие поздравить с айтом, получают также гостинцы, подарки.

Есть обязательный ритуал данного празднества: прежде чем сесть за стол, кто-либо из уважаемых гостей читает суры Корана в память об усопших. 

Торжество предваряет пост, который держат все желающие в течение всего месяца рамазан.

******

 

Курбан айт

Празднование Курбан айта начинается через 70 дней после завершения Ораза айта, во время которого верующие приносят жертвоприношение. Как и в Ораза айт, в первый день праздника мусульмане собираются в мечети или у одного из почитаемых аксакалов и читают айт намаз.

Непременной частью Курбан айта является чтение Корана и жертвоприношение в память усопших. В течение трех дней айта в мечетях и домах верующих читаются суры из Корана и произносятся молитвы.

Курбан айт имеет свои обряды и ритуалы. Так, в первый день айта, после чтения праздничного намаза проводят процесс жертвоприношения. Как известно, данная традиция идет с глубины веков. Согласно исламским традициям в жертву приносят домашний скот (овец, коз, верблюдов, коров, лошадей), которые должны быть здоровыми и упитанными.

Существует определенный порядок жертвоприношения: жертвенное животное переворачивают на левый бок, направляя его голову в сторону Мекки. Прежде чем забить животное, мулла читает молитву. Мясо жертвенного животного раздается неимущим, из оставшейся же части мяса готовят блюдо, которое должны отведать все домочадцы, близкие и соседи.

Как гласит легенда, в древности у многих народов мира существовали традиции приношения в жертву детей. Поэтому Пророку Ибрагиму было также велено принести в жертву единственного сына Исмаила. Как бы ни было тяжело Ибрагиму, но он согласился, однако Всевышний в последний момент спустил с небес огромного барана. С тех пор в жертву стали приносить животных.

Праздник Курбан айт проходит в день завершения хаджа в Мекку, в течение которого совершается ритуал жертвоприношения. Хадж в Мекку является одной из святых обязанностей для мусульманина. Совершающие хадж мусульмане в честь успешного завершения паломничества также совершают обряд жертвоприношения.

В дни празднования Курбан айта в течение трех дней во всех домах накрывается праздничный дастархан, хозяева готовятся встречать гостей. Гости переступают порог гостеприимного дома со словами: «С праздником Курбан айт!» и отведывают мясо животного, принесенного в жертву. Дети, пришедшие на праздник, также получают небольшие подарки.

В практике детей, появившихся на свет в эти праздничные дни, называют звучными именами: Айткали, Курбанали, Айтбай и т.д.

 

*****

Обряды 

Свадебные обряды казахского народа издревле являются красочными, отражая весь спектр характера и национальных особенностей казахского народа.

Казахский народ издревле практиковал моногамный брак, накладывая ограничения, предупреждающие кровнородственные браки. Согласно этим ограничениям в брак не могли вступать представители одного рода, состоящие в родстве менее, чем в седьмом колене, либо проживающие на территориях, разделенных менее, чем семью реками. Причем, даже при выполнении этих условий, на брак требовалось специальное разрешение главы рода и аксакалов. Такого рода табу способствовали предупреждению кровнородственных смешений и обеспечивали здоровое потомство как залог процветания нации.

Соглашение о браке достигалось двумя путями, а именно, когда договаривались родители сторон, после чего глава семьи жениха приезжал с предложением к родителям невесты, во-вторых, сторона жениха делегировала близкого друга.

Заключением брачного соглашения завершается первый акт обряда и определяется день, когда родители жениха и его ближайшие родственники должны будут дарить отцу невесты «киiт» (лошадь, шапан и другие подарки в зависимости от имущественного положения семьи). В этот день семья невесты организует пиршество с приглашением близких родственников, на котором уточняются все вопросы, связанные с предстоящей свадьбой. Обязательным ритуалом является забой овцы коричнево-белоголовой масти.

В старину свадебный той выглядел следующим образом: родственники жениха чинно восседают за дастарханом; родственники невесты обслуживают их, подавая чай, кумыс, мясо. В завершении пиршества гостей обносили чашей с айраном и кусочками зажаренного курдюка. Перед отъездом родственники со стороны невесты одаривали родственников жениха соответствующими подарками, ценность которых зависит от имущественного положения семьи. Этим событием завершается окончательное заключение брачного соглашения и отношения сторон вступают в новую фазу, которая завершается свадебным церемониалом.

В традициях казахского народа незыблемым остается почет, оказываемый умершему сородичу. Великая степь в течение ряда столетий выработала по этому случаю обряд погребения. Укажем лишь некоторые.

Так, проводы умершего проводят по мусульманским традиционным канонам. Умершего укладывают лицом на запад, подвязывают подбородок, материей накрывают лицо; чистой водой омывают тело, заворачивают в белый саван.

Читается молитва об искуплении грехов, по окончании которой тело покойного выносят из дома и проводят церемонию «жаназа» с последующим захоронением.

На седьмой и сороковой день смерти семья и родственники проводят поминки по усопшему, с соблюдением всех религиозных канонов.

 

* * * * *

 

Духовно-культурное наследие  казахов и

памятники мусульманской архитектуры

 

Ключевые  концепты

«Сегодня как никогда человеку важны не только материальные, но и духовные стимулы для развития. В условиях нравственного вакуума, вызванного сломом старой идеологической системы, переоценкой ценностей, обусловленной сменой общественной формации, особенно важно дать людям заряд высоких помыслов, приобщить молодое поколение к ценностям многовекового духовного и культурного наследия народа, всей мировой цивилизации».

Из выступления Президента

Республики Казахстан Н.А. Назарбаева

 

«Кочевники не смогли бы одержать победу над степью, выжить в столь суровом естественном окружении, если бы не развили в себе интуицию, самообладание, физическую и нравственную выносливость».

Арнольд Джозеф Тойнби

*****

 

С обретением государственной независимости в Казахстане большое внимание стало уделяться духовности и нравственному процветанию полиэтноконфессионального общества как стержневому остову нации.

В раскрытии всего богатства духовно-культурного наследия казахов, доселе неизвестной современнным поколениям, стала Государственная программа «Мәдени мұра» – «Культурное наследие», разработанная по инициативе Главы нашего государства.

Результаты многолетних работ ученых и исследователей в рамках «Культурного наследия» позволили восстановить богатейшие пласты духовно-культурных ценностей наследия казахского народа.

В настоящее время завершены реставрационные работы над 78 памятниками истории и культуры. В числе их такие, как: Мавзолей Джабраил Ата, Некрополь Караман Ата (XII-XVII век), Святилище Кызыл-Уик (IV век до н.э.), Аулиеколь (XIII-XV век), Мавзолеи Айкожи, Актаса, Асанм Ата (XVI-XVII век), Башня Сарман Ходжа (XI век), Мавзолей Арыстан баба (XII век), Мавзолей Мирали Баб (XII-XV век), Мавзолей Х.А. Яссауи (XIV-XV век), Абдель Азиз Баб (XV-XIX век), Хаджи Талига (XVII век), Уш-Аральская мечеть-медресе (XIX век), Мавзолей Айша Биби (XII-XIII век), Мечеть-Медресе Каракожа (XIX-XX век), Одноминаретная и Двухминаретная мечети (XIX век), Жаркентская мечеть (XIX век), Некрополь Шопан Ата, Комплекс Баба Ата (XVII век), Мавзолей Искак Ата, Медресе Калжан Ахуна, Мечеть-медресе в с. Шаян, Мавзолей Жусуп Ата, Мавзолей Молла Калан, Мавзолей Рабии Султан Бегим (XV век), Мавзолей Бабаджа Хатун, Святилище Мерке, Подземная мечеть Бекет Ата и другие.

Проведена масштабная инвентаризация отечественных памятников и утверждены списки памятников истории и культуры республиканского (218 объектов) и местного значения (11 277 объектов).

Изданы 537 наименований книг по истории, археологии, этнографии и культуре Казахстана тиражом более полутора миллиона экземпляров. Среди них такие серии,  как «Бабалар сөзі», «Библиотека мировой литературы», «История казахской литературы», «Философское наследие казахского народа с древнейших времен до наших дней», «Мировая культурологическая мысль», «Экономическая классика», «Мировое философское наследие».

Киностудией АО «Казахфильм» создано 20 документальных фильмов об особо важных исторических местах и наследии национальной культуры. Это документальные фильмы из цикла «Культурное наследие» «Қорқыт. История кюя», «Музыкальное наследие номадов», «Архитектурные памятники древнего Туркестана», «Мавзолей Жусуп Ата», «Петроглифы Тамгалы» и ряд других.

Проведена масштабная работа по систематизации образцов казахской традиционной музыки и культуры. Реализованы уникальные проекты «Қазақтың дәстүрлі мың күйі» и «Қазақтың  дәстүрлі мың әні».

Ежегодно проводится порядка 200 мероприятий, направленных на популяризацию историко-культурного наследия в стране и за рубежом.

В процессе реализации программы «Культурное наследие» получен бесценный опыт по сохранению и популяризации историко-культурного наследия, повышению отечественной культуры и науки на новый уровень, содействию укреплению национального единства. В этой связи особое звучание приобретают слова Лидера нации – Президента Казахстана Н.А. Назарбаева о том, что казахская культура – это, прежде всего, наработанный веками опыт традиций, позволивших народу сохраниться как самостоятельное культурное явление современного мира. Казахская культура объективно должна стать тем ядром, вокруг которого будет выстраиваться, но не растворяться культурная общность всего казахского народа.

 

*****

Памятники мусульманской архитектуры

 

Мавзолей Ходжа Ахмета Яссауи

Биография Яссауи достоверно неизвестна, поэтому о нем существует множество легенд. Родился великий просветитель в 1093 году в Сайраме, что на территории современного Казахстана.

В его маленьком возрасте семья переезжает в город Яссы, где он впоследствии становится учеником знаменитого в округе старца Арыстан-Баба.

По достижении 63 лет, т.е. в возрасте пророка Мухаммеда Яссауи заточив себя в подвале до конца своих дней, так как считал, что никто не может быть выше пророка Мухаммеда и, соответственно, он, как человек преданный учению ислама, не может больше видеть солнце.

Яссауи похоронен в городе Туркестан. Его захоронение является для представителей мусульман священным местом. Согласно истории, первоначальный вариант гробницы Ходжа Ахмета Яссауи, воздвигнутый на его могиле был разрушен в ходе монгольских походов.

Спустя 223 г. после его смерти по личному указанию эмира Тимура (1336-1405) над могилой был воздвигнут Мавзолей «Хазрет султан», который стал символом признания религии Ислам. Учение, которое основал Ходжа Ахмет Яссауи, получило название «Яссауи-тарикат».

Сегодня Мавзолей Ходжы Ахмета Яссауи превратился в сакральное место массового паломничества всего мусульманского мира и поклонения. Мавзолей Ахмета Яссауи является архитектурным комплексом, в котором объединены функции мавзолея, мечети, ханаки (помещения для совершения массовых ритуальных обрядов - казандыка), а также помещений административного и хозяйственного назначения.

В плане мавзолей имеет размеры 46,5 х 62,5м. Внешне симметричный, компактный план включает до 35 помещений, соединенных переходами, лестницами и коридорами, которые отходят от углов казандыка и членят помещение на восемь отсеков-блоков.

Большим разнообразием отличаются сводчатые конструкции. Здесь применены крестовые своды, тромповые, парусные, балочные и консольно-ячеистые подкупольные конструкции; параллельные арки, соединенные друг с другом полуарочками, конструкции являются зародышем идеи пересекающихся арок, которые получили окончательную разработку в последующие этапы развития архитектуры Средней Азии.

*****

Мавзолей Арыстан Баб

Арыстан Баб считался в миру святой и легендарной личностью. В преданиях Арыстан баба называют «учителем» и «духовным наставником Ходжи Ахмеда Яссави».

Согласно одной из этих преданий, Арыстан баб передал Ходжа Ахмету Яссауи аманат, заключавшийся в косточке хурмы.

По легенде, Арыстан баб был сподвижником пророка Мухаммеда. Однажды пророк Мухаммед и его сподвижники сидели и ели хурму. Один из плодов все время выпадал из блюда, и пророк услышал откровение: «Эта хурма предназначена для мусульманина Ахмеда, который родится на 400 лет позже Вас». Пророк спросил у своих сподвижников, кто передаст эту хурму будущему хозяину. Никто не вызвался. Пророк повторил свой вопрос, и тогда Арыстан баб ответил: «Если Вы у Аллаха выпросите 400 лет жизни, то я передам хурму».

Предания гласят, что Арыстан баб через 400 лет стал наставником Ходжи Ахмеда Яссави и действительно передал ему эту хурму. 

На протяжении вот уже многих столетий казахский народ почитает  учителя Яссауи как святого. С этим связано то, что по пути к мавзолею Яссауи паломники считают своим долгом отдать дань почитаемому в народе старцу.

Арыстан Баб похоронен в ХІІ веке и тогда же был сооружен его мавзолей. Сохранившееся здание строилось в первое десятилетие XX века, оно является многокамерным комплексом поперечно-осевой композиции. Сооружение состоит из двух частей — двухкамерной усыпальницы (гурханы) и поминальной мечети, объединенных большим сводчатым коридором.

Гурхана перекрыта двумя одинаковыми высокими сфероконическими куполами. Различные элементы сооружения поэтапно пристраивались к первоначальным помещениям; впоследствии гурхана и поминальная мечеть были объединены общей фронтальной стеной главного фасада с глубоким портальным помещением в центре, перекрытым стрельчатым сводом.

В первом помещении установлено надгробие Арыстан-Баба, во втором – надгробия его учеников и последователей Хермет-Азыра, Карга-Баба, Лашын-Баба.

Мавзолей представляет собой усыпальницу и поминальную мечеть и является местом паломничества мусульман.

В настоящее время над могилой Арыстан-Баба стоит мавзолей площадью 35,12 м, сложен из жжённого кирпича на алебастровом растворе в лицевой кладке стен. Протяжённый главный фасад фланкирован двумя минаретами и украшен фигурной кирпичной кладкой.

Сегодня мавзолей Арыстан баба, как и в прежние времена, является одной из мусульманских святынь Центральной Азии, местом паломничества мусульманского мира.

*****

Мавзолей Бекет ата

Имя  Бекет ата широко известно в тюркском мире, а его жизнь является ярким примером того, что деяния таких личностей, как Бекет ата имеют огромное общественное влияние.

Бекет ата остался в народной памяти как храбрый воин, совершивший подвиги в битвах с врагами; как предсказатель, которому были открыты многие тайны и духовные законы жизни.

Согласно истории, эта личность была высокообразованным человеком, знающим законы физики, математики, астрономии.

Возвратившись после учебы в Хиве на родину, в Мангистау, Беккет ата построил четыре мечети, три из них – подземные.

Более того, при подземной мечети в Огланды, вырубленной в скале, Бекет основал духовную школу, которая стала научным центром и обсерваторией. Бесспорно, что этими благими деяниями Беккет ата внес огромный вклад в развитие наук на родной казахской земле.

Мавзолей, построенный в честь Бекет аты, является духовным, историческим и архитектурным памятником.

Поражает необыкновенная акустика подземной мечети – во всех помещениях удивительная слышимость читаемых молитв. Более того, при открытых дверях, в отдушинах отсутствует сквозняк.

Создается впечатление, что суфий и в самом деле интуитивно постигал законы науки.

Ученые выдвигают смелую гипотезу о том, что мечеть Бекет ата была подобием обсерватории, в которой святой наблюдал за движением небесных тел. Это позволяло ему точно предсказывать суровую зиму, знойную жару, ливни, определять время откочевок на джайляу и пр.

 

*****

Мавзолей Айша Биби

В 18 км от Тараза, в небольшой рощице на холме расположен другой крупный религиозный памятник – мавзолей Айша-Биби (XI–XII вв.). В настоящее время данный памятник взят на учет ЮНЕСКО.

Мавзолей облицован различными терракотовыми плитками и может быть сравним лишь с таким миром шедевром древнего зодчества, как мавзолей Исмаила Самани в Бухаре.

Мавзолей Айша-Биби – это единственный в Центральной Азии памятник, целиком облицованный резной терракотой с богатейшей орнаментовкой в виде плиток, карнизов, изразцов, стилизованных надписей. Капители и колонный из терракотовых блоков, покрытый  тончайшими рисунками, представляют собой богатейшие собрания мотивов народного орнамента.

Мавзолей Айша-Биби является своего рода музеем – хранилищем орнаментальных сокровищ прошлого центрально-азиатских тюркских народов. В настоящее время от этого замечательного памятника сохранилась лишь западная стена, а от остальных стен – только небольшие фрагменты. На одной из угловых башен мавзолея видны обрывки строк из древнего двустишия: «Осень… тучи. Земля прекрасная…».

Мавзолей является одним из интереснейших и уникальных памятников архитектуры Караханидской эпохи, не имеющим аналогов в архитектурно–строительной культуре Казахстана и средней Азии.

Отличается великолепием декоративного оформления фасадов, сплошной облицовкой из терракотовых плит различной формы и орнамента более 60 разновидностей. Плитки крепятся путем защемления в кладке стены удлиненных элементов румп «хвостов». На колонках частично сохранился эпиграфический пояс.

Памятник неизменно вызывает интерес туристов не только своей необычной архитектурой, но и историческими легендами, рассказывающими о любви восточной красавицы Айши и отважного воина Карахана.

*****

 

Мавзолей Бабаджа Хатун

Рядом с мавзолеем знаменитой Айша биби находится великолепный архитектурный памятник ХІ-ХІІ вв., построенный в честь Бабаджа Хатун.

Мавзолей Бабаджи хатун имеет подкубическую форму, его размеры 6,9 х на 6,9 х 5,0 м, толщина стен достигает около 1,23 м.

Построен из светлого обожжённого кирпича размерами 25 х 25 х 4,5 см. Архитектурная композиция кумбеза простая. Три фасада (кроме западного) здания декорированы нишами и медальонами.

Главный фасад отличается от боковых только наличием парапета. На парапете главного фасада имеется надпись на арабском языке: «Это гробница называемая Бабаджи хатун… Строитель её…».

Плоскости стен фасадов украшены ложными арочными окнами и нишами. Над окнами выложены круги из кирпича, выполненные фигурной кладкой. Декоративные ниши и медальоны заключены в рамку в виде буквы «П» из прямоугольника в разрезе желобка, сделанного в кладке стены. Над рамкой проходит зубчатая горизонтальная полоса, образованная сдвоенными кирпичами, повёрнутыми углами к наружной стене. Такие же полосы обегают верх парапета и барабана, на котором покоится купол. Переход от стен к восьмиграннику и куполу замаскирован тромпами.

Здание мавзолея увенчано гранёным барабаном, который служил основанием для 16-рёберного конического купола, который не сохранился до настоящего времени.

В 1981 году купол был реконструирован по проекту института Казпроектреставрация

Мавзолей отличается простотой и изяществом форм, благодаря чему сохранился до нашего времени. Последние реставрационные работы были проведены в 2002 году.

Согласно легенде Бабаджа Хатун была няней Айши биби. Она и сопроводила ее во время трагической поездки.

После смерти Айши биби Бабаджа Хатун долгие годы поддерживала огонь на могиле своей любимой воспитанницы.

Мавзолей Бабаджа Хатун является не только архитектурным объектом, но и местом паломничества, считается святым местом в мусульманском мире.

*****

 

Мавзолей Карашаш-ана

Карашаш-ана – мать великого мыслителя Ахмеда Яссави, была одной из просвещенных, благовоспитанных и грамотных женщин своей эпохи. Ее почитают и олицетворяют тюрки всего мира. Образ Карашаш-аны отождествляется с идеалом материнства.

Мавзолей над могилой Карашаш-ана был воздвигнут в ХIII веке в центре Сайрама.

За прошедшие два столетия, под воздействием времени и природных стихий сооружение неоднократно разрушалось и возводилось снова. Сохранившаяся до нашего времени постройка, относится к середине XIX столетия.

Мавзолей сложен из широко распространенного в древнем строительстве Центральной Азии и Казахстана четырехугольного обожженного кирпича размерами 27 х 27 х 5 см. Использованы также дерево, глина и другие природные материалы. При возведении стен в качестве дополнительной опоры использована арча. В декоре фасадов использована кирпичная рустовка. В интерьере свод купола оштукатурен, световой проем над входом заставлен решеткой-панджарой из дерева. Полы кирпичные, на песчаной подушке.

В центре мавзолея находится могила Карашаш-Ана, выложенная мраморными плитками.

Сохранность мавзолея, который на протяжении двух веков не подвергся разрушению, говорит о качестве проведенных в нем строительных и отделочных работ. Деревянные детали, использованные в строительстве, и вырезанный из дерева орнамент также не подверглись гниению.

В 1996 году купол облицевали белой листовой жестью, а в 1997 году вычистили и благоустроили территорию, прилегающую к памятнику.

Рядом с захоронением Карашаш-Ана находятся могилы ее близких – Ибрагим-ходжи, Сулеймен-ходжи, Салим-ходжи и Даут-ходжи.

 

* * * * *

 

Ислам құндылықтары мен қазақи дәстүрдің ұштастығы

 

Ислам діні қазақ даласына таралғаннан бастап, ғасырлар бойы халықтың өміршең рухани-моральдық құндылықтарымен, әдет-ғұрып, салт-дәстүрлерімен кірігіп, дін мен дәстүр бірлігін құрады. Өз болмысында мораль мәселесіне баса мән беретін ислам діні рухани құндылықтарды пір тұтқан қазақ төлтума руханиятымен үндескенде, дін мен дәстүрдің асқақ адамгершілік ұстанымдарға негізделген қайталанбас бірегей сұхбаты қалыптасты.

Зерттеушілер діни сананы тұрмыстық, тәжірибелік, кәсіби деген үш түрге бөліп қарастырады. Ал қазақы болмысқа келсек, тұрмыстық және тәжірибелік діни сананың астасып жатқанын, олардың кәсіби діни санадан бастау алып, күнделікті тіршілікке тереңдей енгенін аңғаруға болады. Яғни қазақ үшін дін – дүниеден тыс тұрған әлдебір тылсым күш емес, қазақтың тал бесіктен жер бесікке дейінгі бүкіл тұрмыс-тіршілігін, дәстүрін, дүниетанымын көктей өтіп жатқан негізгі арқау болатын. Бұл жерде өздері қол жеткізген кәсіби діни сана арқылы исламның негізгі қағидаларын халықтың жүрегіне жақын, санасына қонымды тілмен түсінікті етіп жеткізе білген әл-Фараби, Қожа Ахмет Йасауи, Жүсіп Баласағұниден бастап, Абай, Ыбырай, Шәкәрім, Мәшһүр Жүсіп, Науан хазірет, Сәдуақас Ғылманиге дейінгі ұлттың ағартушы ұстаздары мен дін ғұламаларының үлесі зор. Солардың ерен еңбегінің нәтижесінде қазақ халқы исламның рухын сезініп, жанымен қабылдады.

Дін қағидаларын халқымыз әрбір мақал-мәтеліне, аңыз-әңгімесіне, жыр-дастанына, ертегісіне, шешендік сөзіне, даналық нақылына, тұрмыс-салт өлеңдеріне сіңіріп, күнделікті тұрмысында басшылыққа алар рухани және имани құндылықтарына айналдырды. Қазақ халқының діни-ислами түсініктері оның рухани-моральдық қағидаларында көрініс тапты. Оның нақты мысалын біз Асан Қайғы, Шалкиіз, Доспанбет, Ақтанберді, Үмбетей, Бұқар жырау, Шал ақын шығармаларынан көреміз. Кешегі кеңестік кезеңде де ақын-жазушыларымыз өз туындылары арқылы дәстүрлі рухани құндылықтарды жаңғырта отырып, бүгінгі күнге ұластырды.

Қазақ салт дәстүрлері мен ислам дінінің астасуы жөнінде аз айтылып, аз жазылып жүрген жоқ. Ислам діні мен қазақ салт-дәстүрлері арасында ғасырлар бойы орныққан ашық сұхбат бар. Ол сұхбаттың іргесін кешегі атеистік қоғам – Кеңестер Одағы да ыдырата алған жоқ. Жаһандану үдерісі белең алған бүгінгі дәуірде өкінішке орай сол табиғи сұхбатқа сына қағып, шабуыл жасау фактілері кездесіп отыр. Мың жыл бойы халықтың өзімен бір жасасып келген, тұрмысына, санасына, болмысына сіңіп, рухымен тұтасып кеткен дінді қол жетпес күрделі дүниеге ұқсатып, қилы-қилы тәпсірмен түсіндіріп, халықтан қасақана алыстату үдерісі орын алуда. Қазақты исламға жаңа кірген ел секілді көрсетіп, ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрді, ғұламалар жүрген жолды мансұқтап, қазақ руханиятының күре тамырын қырқуға бағытталған арандатушы әрекеттер салдарынан дәстүрлі құндылықтар күйреуге ұшырауда.

Қазақ салт-дәстүрлері мен ырым-тыйымдарын терістеу – қазақ мұсылмандық мәдениетін жоққа шығаруға бағытталған әрекеттердің ең пәрменді құралы ретінде қызмет етуде. Қазақ әдет-ғұрып, салт-дәстүрлерін ешбір шариғи негізсіз исламға қарсы қойып, күпірлік пен надандықтың, Аллаға серік қосудың көрінісі ретінде айыптау мүдделі топтар тарапынан белең алды. «Салт-дәстүрімізді ақылға қонбайтын, ғылым-білімге қайшы, сананы улап, дінсіздікке, имансыздыққа ұшырататын негізі жоқ ырым-сырымнан ажыратып алу керек, бұл ата-баба дәстүріне деген құрмет пен сүйіспеншіліктің көрінісі болмақ» деген жасанды ұрандар жекелеген БАҚ-тарда біршама жалаулатылды.

Келіннің сәлем салуы, әруақтарға құран бағыштау, көзмоншақ, тұмар тағу, тәсәссул жасау секілді қазақтың ізет пен құрметтен және ізгілік діні исламнан бастау алған игі дәстүрлері радикалды идеология жетегіне ерген қандастарымыздың сүйікті мысалына айналды. Осындайда қазақтың «Қарғыстың жаманы өзің білме, білгеннің тілін алма» дегені ойға оралады. Адам білмегенінің жауы. Білімсіздікті асқындыра түсуге мүдделі тарап тағы бар. Шариғатты дендеп білмеген, түстеп танымаған, рухын сезінбеген шала сауатты буын жалған ұрандар жетегінде өз ұлтынан жаттануда.

Осы орайда ең алдымен «ақылға қонбайтын, ғылым-білімге қайшы, сананы улап, дінсіздікке, имансыздыққа ұшырататын негізі жоқ ырым-сырымдар» қазақ мәдениетінде жоққа тән екендігін атап айтуға тура келеді.

Біріншіден, әрбір ырым-тыйымның негізінде тек сенімге қатысты ғана емес, ғылымға, әсіресе медицинаға қатысты да көптеген себептер бар екені ғылыми тұрғыдан әлдеқашан дәлелденген. Екіншіден, шариғатқа қайшы саналатын тәңірлік сенімнен қалған ырым-тыйымдардың көпшілігінің қазіргі күні ғұрыптық (ритуалдық) жағы ғана бұрынғыша сақталып, сенімдік жағы, мазмұны мүлде өзгеріп кетті. Бірқатар ырымдардың негізінде көне тәңірлік сенімнің ізі бар екенін ешкім жоққа шығармайды, бірақ қазір мұндай  ырымдарды ешкім ежелгі түсініктерге негіздеп жасамайды. Мысалы, ақ босаға аттап, отқа май құйып жатқан қазіргі келіндер бұл ырымды от пен майға табынғандықтан жасамайды, ата-баба дәстүріне деген құрметпен «бұрынғы-соңғының жолы» жасайды. Яғни қазақы танымда қалыптасқан «шырағым сөнбесін», «отым өшпесін» деген игі тілекпен қайырын Алладан тілеп, отқа май құяды.

Ырым бөлек те, наным бөлек. Ырым тікелей нанымның көрінісі болса, қазақ екеуіне екі атау бермес еді. Ырымда «осылай етсе, солай болады» деген үзілді-кесілді наным-сенім емес, «осылай етсек, солай болса екен» деген тілек, ниеттену, сұрау тұрады. Оның бәрін адам шын ниетімен жақсылықтан үміт күтіп жасайды. Ал жақсылықты жалғыз Жаратушының ғана беретінін атамыз қазақ «Жамандық көрсем өзімнен, жақсылық көрсем құдайдан» деп бір-ақ ауыз сөзбен бекіткен. Ізгі ниетпен жасалған ырымдарды Пайғамбарымыздың да ұнатқаны хадистерде келтіріледі.

Қазақтың ырым-тыйымдары өзін-өзі тепе-теңдікке келтіріп, табиғи түрде жүріп жатқан үдеріс. Тағы бір ескеретін нәрсе – ырымды орындағаннан дін ислам жолынан азып, күпірлікке салынып, басқа дінге ауысып кеткен ешбір қазақ жоқ. Қазіргі қазақтың интеллектуалдық деңгейінің тәңірлік сенімге иланған бабаларынан айырмасы жер мен көктей. Жоғарыда айтылған ырым мен нанымға қатысты жайттарды бүгінгі қазақтың көпшілігі ажырата біледі.

Қазақы ырымдар күн санап тұрмысымыздан алыстап, жұтап, жойылып, тұтынушысы азайып бара жатыр. Заман ағымына ілесе алмаған талай ырымдар өз-өзінен қалып қоюда. Ал жақсылықтан үміттендіретін, ізгі істерге жетелейтін, жанға дүниеге сенім ұялататын жағымды ырым-тыйымдар ұлт дүниетанымының ажырамас бір бөлігі ретінде өмір сүруге құқылы.

Ұлттың мінезі мен дәстүрлері – егіз ұғым. Бірінен бірі туындап, бірін-бірі қалыптастырып жатады. Дін қағидаларының сенімдік жағын діндес  ұлттар өзгеріссіз қабылдайды, алайда бір ұлттың дәстүрін екінші ұлт көшіре алмайды. Оған дініміз де мәжбүрлемейді. Араб та, қазақ та ислам діні аясында дамып келе жатқан ұлттар, бірақ дәстүрлері қабыса бермейді.  Бір ғана баланың дүниеге келуіне байланысты кейбір рәсімдерді алайық. Арабтар нәрестенің дүниеге келгеніне 7 күн толғанда, шашын алып, шашының салмағымен бірдей садақа береді. Қазақы дәстүрде дүниеге нәресте келгенде шілдехана жасалады, бесікке салынады, жиырма күнде кіші қырқынан, отыз тоғыз немесе қырық бір күнде үлкен қырқынан шығарады. Қырық ізгі тілек айтып, қырық қасық сумен жуындыру, шаш-тырнағын алу, келушілерге «жұғысты болсын» деп сый кәде беру (қазақша садақа) – қазаққа тән дәстүрлер. Ешкім ешбірін шариғатқа шалыс деп айыптай алмаса керек.

Қазақы мінез бен дүниетанымда ізет пен құрметке ерекше мән беріледі. «Қазақы мінез» деген ұғымның өзі кішіпейілділік, дархандық, еркіндік тәрізді кесек мінездермен айқындалады. Сол қазақы мінездің тінін құраған кішіпейілділіктің көрінісі іспетті дәстүрлердің бірі – келіннің сәлем салуы. Әрбір амал ниетімен қайырлы, ал құрметтеу ниетімен сәлем салудың сәждеге жығылумен бір еместігі, табыну ниетінде жасалмағандықтан, Аллаға серік қосумен үш қайнаса сорпасы қосылмайтыны айдан-анық. Көрнекіден көмескі жасап, сау адамды ақылынан адастыратын жалған үкімдер жасаушылардың түпкі ниеті – дәстүрлі құндылықтарға сына қағып, ішкі тұрақтылыққа нұқсан келтіру.

Қабірлерге, әулиелерге зиярат ету – қазақ салт-дәстүрлерінің ықпалды бір бөлігі, ғасырлар бойы қалыптасқан тәрбие институты. Осы ықпалды институтты халықтың санасынан сылып тастауға тырысушылық дін мен дәстүр бірлігіне қарсы бағытталған іс-қимылдың мақсатты жеке бөлігі деуге болады. Бұл орайда радикалды ағым өкілдері «Ата жолы» секілді зиярат әдебін дүнияуи мақсаттарға пайдаланып, түсініспеушіліктердің туындауына себеп болған ұйымдардың іс әрекетінен туындаған теріс көзқарасты тиімді пайдалануда. Қабірге зиярат етуді серік қосу күнәсімен байланыстыруға күш салушы ағымдар бұл әрекеттерін асқан ұлтжандылық белгісі ретінде танытуға тырысып бағады. «Ұлт үшін күнәні дәстүрге айналдыру – құрдымға бет бұру болмақ. Осы тұрғыда ұлтымыз үшін үлкен қауіптің бірі – серік қосу күнәсі деп айта аламыз»,  «Азғырушы шайтанның адамның осал тұсын іздейтіні, қазақ халқының осал тұсы – әруақты сыйлағаны екендігі белгілі. Әруақты сыйлау орнына сыйынумен айналысатын серік қосушылардың шыға бастауы ұлт рухының дағдарысы болып табылады» деп басталған «қамкөңіл» әрі қызу насихаттардың, зиярат мәселесін ушықтыра түсу мақсатында көптеп дайындалып, таратылған өтірік шыны-аралас дыбыстық-бейне таспалардың, БАҚ және ғаламтор материалдарының соңы қабірлер мен құлпытастарды қирату әрекетіне әкеліп соқтырғаны көзі қарақты көпшілікке жақсы мәлім.

Қабірге зиярат етуді серік қосу күнәсімен байланыстыру қаншалықты қисынды дегенге келсек, қабірді зиярат етуге, әруақтарға құран бағыштауға исламның тыйым салмайтыны, қайта қолдайтыны белгілі. Бағышталған құран соңынан әрбір мұсылманның Алладан тілек сұрап, дұға ететіні белгілі жайт. Осы тілекті қабір басында айтқаны үшін ғана адамның әруаққа сыйынған болып саналмайтыны анық. «Серік қосу күнәсіне батты» деп айыптайтындай, кесенеге барып, қол жайып отырған адамның Алладан тілек сұрамай, әруаққа сыйынып отырғанын қалай дәлелдеуге болады?

Исламда ғасырлар бойы қабір зияратының біртұтас әдебі қалыптасқан. Неден бастап, қалай аяқтау, нені жасау, нені жасамау керек – барлығы белгіленіп, ара-жігі айқындалған. Түркі-қазақ даласына исламның алғашқы енген кезеңінен – VІІІ ғасырдан бастап зиярат әдебімен жергілікті халық етене танысты, оны ғасырлар бойы ұстанып, өз дәстүрі мен дүниетанымының ажырамас ажырамас бөлігіне айналдырды. Бұл жайында аз айтылып, аз жазылып жүрген жоқ. Мәселе мүдделі тұлғалар тарапынан қате ұғымдардың қасақана өршітіліп, толассыз уағыздалуында болып отыр.

Қабір зияратындағы бірқатар түсініспеушілік тауассул мәселесінің дұрыс ұғынылмауынан туындайды. Алланың көркем есімдерін, пайғамбарымыздың немесе тақуалардың құрметін дәнекер етіп, солардың құрметіне тілек тілеу үрдісі исламның бастапқы кезеңдерінен бар екені белгілі. Құран аяттарынан, Пайғамбар хадистерінен бастау алған бұл тауассул үрдісі өз кезінде пікір келіспеушіліктерін туындатпай қалған жоқ. Дегенмен дұрыс орындалған тауассулдің, яғни дәнекер етілушіден (пайғамбардан, әулие-тақуалардан) емес, жалғыз Жаратушыдан ғана көмек сұраудың шариғатқа қайшы іске жатпайтыны да талай ғұламалар тарапынан дәлелденген.

Қазір белгілі бір ағымдардың бел алып, зиярат мәселесінде сауатсыздықтың күшеюіне себеп болып отырғаны мәлім. Бірақ ол сауатсыздықты қасіретті қауіпке, ұлы дертке балаудың қажеті жоқ. Адам танымының шатасуы әсіресе қазіргідей идеологиялық-формациялық өтпелі кезеңдерде күшейеді. Бұдан шығудың жолы шабуылдау емес, ағарту, насихаттау жұмыстары болуға тиіс. Зиярат институтын түбегейлі жоюға тырысу әрекеті аса қауіпті. Өйткені зиярат институты жойылған жерде пайда болған рухани бос кеңістікті міндетті түрде әсіре деструктивті ағымдар жаулайды. Қазақта бұрын-соңды болмаған қабір қирату сұмдығы да осындай ойсыздықтардан туындады.

Құлпытастарды қирату оқиғалары – исламның бірігуге бастайтын кемел ілімін танып-түсінбеген азаматтардың бөлінуге итермелейтін алауызшыл ағымдардың идеологиясына бой ұруының ащы салдары. Шын мәнінде исламда қабірді қирату тұрмақ, оны аяқ асты етуге, үстіне отыруға, тіпті сүйеніп тұруға да тыйым салынатыны белгілі. Қабір әдебін сақтамауды былай қойғанда, оны қирату ісіне дейін бару сол әрекетті жасаушының рухани-адамгершілік тұрғыдан құлдырауының да салдары болып табылады.

Ұлттық негізден алыстап, дәстүрлі құндылықтарын құнсыздандырған буынның тобырлық психологияға бейім келетіні белгілі. Қазақ қазақ болғалы өз тарихын өзі талқандардай қасиетсіздікке бой ұрып көрген жоқ. «Өлі разы болмай, тірі байымайды» деген ұстанымды үлгі еткен ұлттың бүгінгі буыны ата-бабасының мазарын қиратып жатса, мұны рухтың жұтауы, сананың жаттануы, тарихи тамырымыздан ірге ажыратудың көрінісі демеске лаж жоқ. Бұл ең алдымен ұлт ұрпақтарының рухани сабақтастығының жойылуына күш салып отырған мүдделі тараптар әрекетінің теріс нәтижесі екені күмәнсіз.

Дін дәстүрге айналады, дәстүрге айналмаса, догмаға айналады. Осы шындықты түсінгендіктен ислам тарихында мазхабтар қалыптасты. Мазхабтар мектебінің негізін салған ислам ғұламасы имам Ағзам Әбу Ханифа өз ілімі арқылы бүгінде әлем мұсылмандарының басым бөлігі ұстанатын, Қазақстан мұсылмандары үшін де дәстүрлі болып табылатын ханафи мазхабының іргесін қалады. Имам Ағзам Әбу Ханифа ілімінде ислам дінін қабылдаған жергілікті халықтардың салт-дәстүріне баса мән берілді. Ханафи мазхабында әдет-ғұрыптар исламдағы пәтуа шығарудың, яғни белгілі бір мәселеге қатысты діни үкім берудің бір негізі ретінде саналады. Демек, жергілікті халықтың дәстүріне тән қандай да бір әдет немесе ғұрып ислам шариғатына қайшы келмесе, оны қолдануға, сол бойынша іс-әрекет етуге ешбір шектеу қойылмайды. Құран үкімдерінде, хадистерде, ислам ғұламаларының пәтуасында қарастырылмаған қандай да бір жағдайға қатысты жергілікті халықтың әдет-ғұрпы арқылы шешім берілген болса, сол әдет пәтуа ретінде қабылданады.

Ханафи мазхабы бойынша сонымен қатар исламға дейінгі шариғаттар да пәтуа шығарудың негізі бола алады. Бұл жағдайда да белгілі бір халықтың исламға дейінгі ұстанған сеніміне сәйкес қалыптасқан дәстүрлер мен іс-әрекеттердің ислам шариғатына қайшы келмеуі басты өлшем болып саналған. Осының барлығы Әбу Ханифа негізін салған мазхабтың икемділігін, жергілікті жағдайларға бейімделгіштігін, дәстүрдің озығы мен тозығын ажырата отырып, ақыл-парасатқа негізделгендігін аңғартады. Осы мазхабты ұстанған қазақ халқының бүкіл әдет-ғұрып, салт-дәстүрлері ислам қағидаларымен үйлесіп, кірігіп кетті.

Жалпы алғанда, әрбір халықтың әдет-ғұрып пен салт-дәстүрі сол халықтың рухани дамуының негізін қалайды. Бүгінгі тәуелсіз Қазақстанның жағдайында ең негізгі проблемалардың бірі сол аталарымыздың аманат еткен қазақи салт-дәстүріміз бен ұлттық келбетімізді сақтап қалу мәселесі болып отыр. Қазіргі жаһандану заманында, біздің қоғамда батыстың мәдени және діни агрессиясы еш кедергісіз жүзеге асырылып, ұлтсыздану, құндылықтарымыздың ұмытылу үрдісі жаһандық сипат алып келеді. Кез келген ұлт өзін тарихта «ұлт» ретінде сақтап қалуының шарты – өзінің ғасырлар бойы қалыптасқан дінінен, ділінен, тілінен ажырамау.

Ата-бабаларымыздан біздерге «Үш қасиетті: дініңді, діліңді, тіліңді сақта!» деген қанатты сөз қалды. Өз ұлтын қадірлеп-қастерлеген, ұлт қадірін білген азаматтың бірі Ж.Аймауытов: «Мен халыққа кіндігіммен байланып қалғанмын. Оны үзе алмаймын. Үзу қолымнан келмейді» дейді. Сырым Датұлы: «Мен ағайынды екеумін: бірі – өзім , екіншісі – халқым» деген.

Ұлт негізін құрайтын осы үш қасиет болып табылатындықтан, оның тұтастығына қауіп төндіретін кез келген құбылыспен күресу ел азаматтарының тарих алдындағы парызы болмақ.

 

* * * * *

 

Қазақстандық қоғамдағы әйел рөлі мен келбеті

 

Қазақ дүниетанымындағы анаға, қызға құрмет

Әйел тақырыбы бүгінде көпқырлы сипатта талдануда, алайда, олардың барлығында қамтылатын ортақ мәселелер бар. Олар келесідей: әйелдің қоғамдағы орны мен рөлі, қоғамдық және саяси құқықтары, оның қызмет ету еркіндігі, әйелдің отбасындағы орны. Әлем елдерінде тарихтың түрлі кезеңдерінде әйелге деген қатынас ерекше болғаны белгілі.

Әйел–ана – ұлт, әлем болашағының кепілі екендігі даусыз, түрлі тарихи кезеңдерде, түрлі қоғамдарда әйел баласының ерекше орнын әлемдік және ұлттық діндердің аса қадірлеп, биіктеткені шындық.

Дәстүрлі қазақ қоғамындағы әйел мәртебесінің биіктігі ең алдымен – әйелдердің құрметтелуінен, екіншіден – құқық берілуінен, үшіншіден қорғалуынан танылады.

Анаға құрмет, жарға жанашырлық, қызға қамқорлық – иманға ұйыған ұлтымыздың басты ұстанымдарының бірі болды. Өз болмысына даналық мінез бен ізгі қасиеттерді жия білуі қазақ әйелін құрметті етті. Ол құрметке лайық болды және құрметтелді де.

Атамыз қазақ ел басына күн туса, ер азаматтармен бірдей атқа қонған, бейбіт күнде білігі асса – билікке, өнері асса бәйгеге ерлермен бірдей таласқан әйелдеріне құқық атаулыдан тыйым салып көрген жоқ. Одан дәстүрлі қазақ қоғамы ұтпаса, ұтылмағаны тарихымыздан белгілі. Соның нәтижесінде қазақ халқы үлгілі ұлт болды. Қазақ әйелі азамат әйел болды. Өйткені нағыз азаматты сол тәрбиеледі. Бір қолымен бесікті, екінші қолымен әлемді тербететінін сезініп, елдік пен имандылықты ана сүтімен перзентіне сіңіре білді. Ел болып еңсе көтергелі ұлтына үлгі ғана емес, ұран болған аналар легі азайған жоқ. Сондықтан да ұлт болып ұйысқаны үшін қазақ ұлдарына қандай қарыздар болса, қыздарына да сондай қарыздар.

Кешегі қазақ жұртының қалыптасқан құндылықтары қыз баланың, әйел-ананың ешбір жағдайда қорғансыз қалмауын қамтамасыз етті. Туыстық қатынастар терең дамыған халқымызда әйел баласы жалғыз қалып көрген жоқ. «Қыз ағасыз, тон жағасыз болмайды», «Қалыңсыз қыз болса да, кәдесіз қыз болмайды» деген мақалдардың өзі қыз баланың қашанда қорғансыз, жоқтау-сұраусыз болып көрмегенін білдіреді.

Ал асыраушысы жоқ отбасына келсек, «Жесір ерден кетсе де елден кетпейді», «Жетім көрсең, жебей жүр», «Аға өлсе, ініге мұра», «Елде болса, ерінге тиеді» деп мақалдап, әрбір адамгершілік, туыстық қатынасты өз орнына қойған кешегі қазақ қоғамы жетім мен жесірді қорғансыз қалдырмаудың қамын ойлап, тұтастай бір қамқорлық институтын қалыптастырған болатын. Астан – сыбаға, малдан – сойыс, егіннен кеусен беріп, кез келген жағдайда асыраушысы жоқ отбасына көмек көрсету бір рулы ел үшін айнымас дәстүр болған.

Қазақ тарихындағы әйелдердің орны ерекше, ал қазақ әдеби мұраларында жүздеген тамаша әйел бейнелері сомдалған. Ұлттың материалдық мәдениетінің елеулі бөлігі әйел-аналардың қолымен жасалды. Қазақтың жер-су, ру-тайпа атауларының көпшілігі әйелдер атымен байланысты. Қадір-қасиеті ерге бергісіз қазақ әйелдерінен шешен де, батыр да, көсем де шықты.

 Мың жылдық мұсылмандық тәжірибесі бар қазақ халқы өзінің ұлттық дәстүрлері мен ислам дінінің қастерлі қағидаларын ұштастыра отырып, әйел затына деген қалтқысыз құрмет үрдісін қалыптастырды. Қазақ әйелдері қашанда еркіндігімен және ерік-жігерінің мықтылығымен ерекшеленді. Атасы өсиетті, анасы қасиетті қазақ қызы текті тәрбиенің тамаша мектебінен өтті. «Қыз өссе – елдің көркі» деп, гүлдей аялап өсірген қыздарына халқымыз қырық үйден тыйым да сала білді. Соның нәтижесінде қара ормандай қазақты уыздай ұйытып, ұрпағына ұран болған ұлт аналарын тәрбиелеп шығарды.

 

*****

Ұлттық танымдағы әйел–ананың ұрпақ, ұлт тәрбиелеудегі рөлі

Әр халықта «ана тілі» деген қасиетті ұғым бар. Ана тілі – рухани тәрбие бастауы. Барша құндылықтарды халық тіл арқылы жеткізеді. Ал ана тілі – ең алдымен бесік тербеткен әйелдің тілі. Бесік жырын қазақ «әлди» дейді. «Әлди» деген сөз «Алла» деген сөздің өзгерген түрі екенін тілтанушылар әлдеқашан дәлелдеген. Бесікті Алла атымен тербетуді қазақ әйеліне ешкім үйреткен жоқ. Ол оны өзі ойлап тапты. Перзентіне имандылықты ана сүтімен сіңіру үшін ойлап тапты. Әжелеріміз бесік тербеткенде:

Алла деген ар болмас,

Алланың жолы тар болмас.

Алланы айтқан адамдар

Ақыретте қор болмас, - деп Йасауи хикметтерімен тербететін. Қайырмасында «Лә илаһа илла алла, Мухаммад Расулалла» деп шаһадат кәлимасын айтып отыратын. Қазақ арасында ең кең тараған бесік жырлары діни жырлар.

Бөбегім менің, бал бөпем,

Тәңірім болсын жар, бөпем.

Иманды боп өссін деп,

Иллалла деп тербетем, – деген бесік жырын да қазақ әйелі шығарған. Қазақтың имани құндылықтармен көмкерілген қанша мақал–мәтелін, аңыз–әфсанасын, жыр–дастанын, ертегісін, шешендік сөзін, даналық нақылын, тұрмыс–салт өлеңдерін әйелдер шығарғанын тап басып айту қиын. Бірақ әлдиден эпосқа дейінгі рухани мұраларда қазақ әйелінің қолтаңбасы сайрап жатқаны айқын.

Рухани құндылықтар тек сөзбен ғана берілмейді. Ол адамның өз болмысы, өз тұлғасы арқылы қалыптасады, дамиды, өзгелерге беріледі. Тәрбие дегеніміз отыра қалып насихат айту емес. Ол – ең алдымен өз болмысыңмен үлгі болу. Осыны жақсы түсінгендіктен қазақ әйелі рухани құндылықтарды өз бойына жинақтау арқылы өзгелерге үлгі болды.

Бұл жерде атамыз қазақтың әйел затына құқық атаулыдан тыйым салып көрмеген ғибраты да зор роль атқарды. Соның нәтижесінде қазақ әйелінің болмысына жан-жақтылық тән болды. Бейбіт күнде от басы, ошақ қасында жүріп-ақ қоғамның ақылшысы, ұйытқысы, тәрбиешісі бола білді. Білігі асса – билікке, өнері асса, бәйгеге ерлермен бірдей араласты. Ел басына күн туған екіталай кезеңде «ел қорғау менің ісім емес» деп отбасында қалып қойған жоқ. Отан алдындағы парыз бен жауапкершілікті ер азаматтармен бірдей арқалады. Бірақ күнделікті өмірде елеусіз қала білді. Үнсіз жүріп ұлтты тәрбиеледі, елеусіз жүріп ел басқарды.

Сол мінезі арқылы қазақ әйелі үлкеннің алдынан қия өткізбейтін, ердің бетіне қарап сөйлетпейтін, алты жасар ұлды азамат деп дәріптететін, бірақ әйел–ананың да құрметін кемітпейтін дана дәстүрдің қалыптасуына үлес қосты.

«Отанды сүю – иманнан» деген Мұхаммед пайғамбардың хадисі бар. Отансүйгіштік қасиет қазақтың қанына біткен. Оны рухани құндылық ретінде қалыптастырудағы қазақ әйелінің қажыр-қайраты ерге бергісіз.

Ерте ортағасырлардағы туындыларға назар аударсақ, Қорқыт ата кітабында ұлы жырау жырға қосып дәріптеген барлық әйел-аналар бейнесі нағыз ерліктің символы деуге болады. Қазақтың «Алпамыс батыр» жырындағы Гүлбаршынның мекені Сыр бойындағы Баршынкент қаласы саналады. Біздің жырымыздағы Гүлбаршын ақылына көркі сай ару деп бейнеленсе, Қорқыт ата жырлаған Гүлбаршын ең алдымен ерлігімен Алпамыс батырды тәнті етеді. Алпамыстың әкесі ұлынан: «Саған қандай қалыңдық іздейін?» деп сұрағанда ол: «Мен орнымнан тұрғанша есіктен шығып кететін, мен атыма мінгенше жауға аттанып кететін, мен жауыма жеткенше жауды жайратып келетін қызды әпер» дейді. Сонда әкесі: «Сен жай қалыңдық емес, өзіңе серік болатын жаужүрек жар іздеп отырсың ғой. Ондай қызды өзің іздеп тап» деп жібереді. Сонда Алпамыстың ат жарыстырып, оқ атысып, күресіп жүріп жеңіп алған жары осы Гүлбаршын болады.

Қорқыт жырында Қаңлы қожа ұлы хан Торалы дейтін кейіпкер бар. Оның да іш оғыз, тыс оғыздан өзіне лайық қалыңдық таппай, сонау Тарабузан елінен іздеп тапқан аруы оң-солына садақты бірдей ататын, атқан оғы жерге түспейтін қыз болып шығады. Сондай ерлігі асқан жары ақырында оны ажалдан алып қалады. Бұл кейіпкерлер – өз тұлғасы арқылы отансүйгіштік қасиеттің қалыптасуына қызмет еткен кейіпкерлер болатын.

Кешегі Ноғай ордасының атақты ханы Мамайды білмейтін қазақ жоқ. «Орманбет би өлген күн, Он сан ноғай бүлген күн» делінетін ел басына күн туған шаққа дейін қазақтан еншісі бөлінбеген қалың Ноғайлы ұлысы – біздің даңқты тарихымыздың бір бөлігі. Сол ноғайлыны ел еткен хан Мамай дүниеден өткенде, анасы Қараүлектің шығарған жоқтауына назар салсаңыз: елді ел еткен ердің ерлігін айтып күңіренеді. Алты ғасыр сақталған алты бет жоқтауда ананың баланы жоқтаған зары емес, еліне бала болған перзентін еліне ана болған азамат әйелдің жоқтауы, басшысынан айырылған елдің ендігі күнін ойлап қайғыруы көрініс тапқан. Қазақ әйелдерінің қаншама жоқтау жырлары ер азаматтың тал бесіктен жер бесікке дейінгі тағылымды тағдыры мен ерлік күресін баян етеді. Қазақ әйелі әлдиімен, ән-жырымен ғана емес, жоқтауымен де отансүйгіштікті қоғамға сіңіре білген. Қаза үстінде қайғыдан қан жұтып отырып та қазақ әйелі құндылықтарға қызмет еткен.

Қазақ әйелі пір тұтқан құндылықтардың бірі – ақыл-парасат. «Ай ортақ, күн ортақ, жақсы ортақ» дейді қазақ. «Әйелдің жақсысы еркектің жақсысынан да жақсы, еркектің жаманы әйелдің жаманынан да жаман» дегенді де сол қазақ айтқан. Қазақ жыр-аңыздарында азаматына ақылымен сүйеу болмаған әйел бейнесі жоққа тән. Ақын болсын, батыр болсын, әулие болсын, ел аузында аңызға айналған кез келген әйел заты ең алдымен ақылы асқандығымен ерекшеленеді. Қартқожақты райынан қайтарған Ақжүніс те, Қодарға кесене салдырған Баян да, қанды қол қарақшының жүрегін жібіткен Домалақ ана да даналығымен дараланған жандар болатын. Ақылы аз, құр ажарына немесе білек күшіне сенген бірде-бір аңыздық әйел кейіпкер жоқ қазақта.

Алланың әйел-еркек деп алаламай беретін қасиеті ақыл болғандықтан да ислам ойшылдары ақылға ерекше мән берген. Ақидамыздың негізін салған имам Матуриди осы орайда қызық бір тұжырымға келген. Ғұлама имам әйел затының әмірші, әскербасы, қазы қызметін атқаруы жөн болмайды, себебі бұл міндеттер әйелдің нәзік болмысына ауыр соғады деп біледі. Бірақ әйел адам дін мәселелерінде шешім шығарып, пәтуа бере алады деп тұжырымдайды. Себебі пәтуа беру ең алдымен ислам ілімін жетік меңгеруге, екіншіден қисынды ойлау мен парасатты пайымдау қабілетіне, үшіншіден тапқырлық пен шешендікке байланысты болып келеді. Бұл имам Матуридидің ақыл-парасат жөнінен әйелдерді ер азаматтан кем көрмей, ерекше сеніммен қарағанын, демек, бұған негіз боларлық дәлелдер исламда жеткілікті екенін айғақтайды. 

Ақыл-парасатына ерлігі сай қазақ әйелінің адамгершілік ұстанымдарының бағаланар тұсы оның қонақжайлылығы болған. «Қонақ табағыңа емес, қабағыңа қарайды» дейді қазақ. «Қырықтың бірі – Қыдыр», «Қонақ келсе, Қыдыр келеді» деп санайтын қазақ үшін Қыдыр ас иесінің – әйелдің қабағына келеді.

Кешегі Кіші жүз қазақтарының 1793 жылғы көтерілісін басқарған Сырым Датұлы өз елінің бір ақылгөйіне сәлем бере барады. – Кімнің баласысың? - деп сұрайды қария. – Даттың баласымын, - дейді Сырым. Сонда қария: – «Қой баға алмас жаманнан қолақпандай ұл туды» деуші еді, сол сен екенсің ғой? - дейді. – Болсақ, болармыз, - дейді Сырым. – Әкең нашар болғанмен, анаң жарамды еді. Күндіз келген жиырма адамды, түнде келген жиырма адамды қабағын шытпай күтіп жіберуші еді, - дейді қария. Сонда Сырым: – Анамыз күндіз жиырма қонақты, түнде жиырма қонақты күтіп жіберсе, жиыны қырық болады екен, «Қырықтың бірі – қыдыр» деген, қыдыр дарыған соң қой баға алмас жаманнан қолақпандай ұл туған болар, - деген екен.

Қазақ әйелі болмысындағы рухани құндылықтар иман құндылықтары аясында дамыды. Халқымыз қастерлеген Бегім ана, Домалақ ана, Қыз әулие, Гауһар ана туралы аңыздарға бойлап қарасақ, ең алдымен тазалықты, иман құндылықтарын пір тұтқан аналардың қадір-қасиетіне куә боламыз. Қазақ әйелінің қарапайым тұрмыстық ұстанымдарының өзі оның тереңде жатқан имани құндылықтарынан хабар береді.

 

*****

Ислам дініндегі әйел мәртебесі және рөлі

Ислам негіздері бойынша ерлер мен әйелдер Алла алдында тең. Мұхаммед пайғамбар хадистерінде отбасылық қатынастарда әйел затына мейіріммен, құрметпен қарау насихат етіледі. «Жәннат – аналардың басқан ізінің астында» деп әйел–ананың тұлғасы ерекше ұлықталады.

Басқа діндердің әйелдер туралы пайымдауларына назар аударсақ, кез келген діннің қасиетті кітабында әйелдердің орны ерлерден кем саналмағанына көз жеткізу қиын емес. «Құдай әйелдерді де ерлер секілді өзіне ұқсатып жаратқан» деген тұжырым Тәуратта (Библия) кездеседі. Христиан діні жеке тұлғалардың өзара теңдігін дәріптейді, иудей немесе пұтқа табынушы, құл немесе азат адам, еркек немесе әйел деп бөлудің жөн еместігін, Құдай алдында бәрінің бірдей екенін насихаттайды.

Рас, ерте және дамыған орта ғасырларда бірқатар дінбасылар әйел адамның құқығына қатысты жазбаларды назардан тыс қалдырып, олардың құқығын мүмкіндігінше шектеуге тырысты. Мұндай біржақты пайымдаулар қазіргі күні де ішінара кездесіп қалатыны жасырын емес. Дегенмен өркениетті сана деңгейінде ойлайтын христиан дінінің кез келген тармағының дін ғалымдары – православ, католик немесе протестант болсын, қасиетті кітаптарда әйел–ана теңсіздігін тудыратын ешбір қағиданың жоқтығына бірауыздан келіседі. Сонымен қатар құдайлық миссияның әйел–ана арқылы жүзеге асырылуы, әйел бейнесінің Құдай–ана дәрежесіне дейін көтерілуі, Тәуратта дінге қызмет еткен әйелдер бейнесінің кездесетіні христиан дінінде де әйел–ана тұлғасына елеулі мән берілгенін аңдатады.

Мәселенің екінші жағы – әйелдердің дінге деген қатынасы. Барлық діндерде дерлік әйелдер мен ерлердің Жаратушы алдындағы міндеткерліктері, жасауға тиіс құлшылықтары бірдей болып саналады. Құлшылық рәсімдерінің жекелеген бөліктерінде ерлер мен әйелдер үшін айырмашылық болуы мүмкін, ал рәсімнің өзі тұтастай алғанда баршаға ортақ. Осы заңдылықтың және әйел затының табиғи сезімталдығынан руханилыққа бір табан жақын тұратындығының нәтижесінде әлем діндерінде құлшылыққа берілген тақуа әйелдер бейнесі көптеп кездеседі.

Исламдағы әулие дәрежесінде дәріптелетін әйел–аналар, христиандықтағы монах әйелдер, өзге де діндердегі дін қызметкерлері ретінде танылған әйел бейнелері – соның айғағы. Барлық діндердегі сенушілер қауымының елеулі бөлігін әйелдер құрайды, сонымен қатар дін ілімін жеткілікті деңгейде меңгерген әйел затының ұстаздық қызмет атқаруына ешбір дін тыйым салмайды. 

Ислам діні әйел жұмыс күшін асыра пайдалану мен оның қабілеттерін танытуға кедергі жасау мен ханымдарды қоғамдық және мәдени әрекеттерден тысқары қалдыруға қарсы. Ислам тарихы мына тақырыпқа куә: әйел ислам дінінде өзінің адами орнын тапты. Содан бері мұсылман әйел барлық салада маңызды әрі адамгершілік бейнеде көрініп келеді. Пайғамбар маңызды және сезімтал кезеңдерде әйелдердің маңызды рөлін қолдағандықтан, олар саяси, әлеуметтік, мәдени және экономикалық мәселелерге атсалысқан. Ислам тағлымдарында, әйелдердің ерлер секілді қоғамдық мәселелерге қатысып, белсенді жұмыс атқаруына тыйым салынбаған.

Исламдағы әйелге құрмет Мұхаммед пайғамбардың жанұясына қатысты тарихы мен әңгімелеріндегі әйелге үлкен ерекше құрметтен көрінеді. Хазіреті Әли: «Қыз – жақсылық, ұл – нығмет. Жақсылықтың сауабы бар, нығметтің сұрауы бар»,– деп айтқан. Сонымен бірге ол хазірет: «Қызы бар адаммен Алланың көмегі, берекесі және кешірімі бірге жүреді»,– деп қосымшалады. Ислам әйелдің қоғамдық, саяси және мәдени салауатты әрекеттеріне қарсы емес. Исламның ұлық Пайғамбары әйелдерді, әсіресе қызы Фатиманы мадақтап, надандық кезіндегі әйелдерге байланысты бұрыс көзқарасты өзгертті. Ол хазіреті Фатиманы «менің бір бөлшегім» деп атады. Ол қыздарын жақтырмайтын адамдарға: «Қыздарыңды жақтырмайсыңдар, әйел болып жаратылған адам, олар қадірлі» деген.

Қыздары да Пайғамбарды қатты жақсы көретін. Аяулы әкелерін қорғау үшін өжет мінезге де баратын. Бір күні пайғамбар Қағбада намаз оқып тұрған кезде, Әбу Жәһил бастаған бір топ мүшрік бұқпантайлап келіп, мүбәрак басына түйенің ішек-қарнын тастап жіберіп, айыздары қана сыртынан әжуалап күліп жатты. Олардың мазақтаған дөрекі дауыстарын естігенде, Фатима жан ұшыра жүгіріп келіп, мүшріктерге жер-жебіріне жете ұрысты. Жылап тұрып әкесінің үстінен аққан малдың қан-жынын тазалады. Әлгілердің аузына құм құйылып, дереу күлкісін тыйды (Хайсами Али ибн Әбу Бәкр, Мәжмауз-зауаид, VI,13, Каир, х.1407 ж.).

Мұхаммед пайғамбар хадистерінде: «Ең жақсы балалар – нәзік, мейірімді, қымбатты, игі қыздар», «Қыздарыңызға ашуланып, ренжімеңіздер, өйткені олар қымбатты, мейірімді» делініпті. Осы қасиетті сөздерден ислам дінінде қыз балаларға қаншалықты маңыз беретіндігі, бағалайтындығы, қыз балаларды қорғайтындығы айқын аңғарылады. Қыздарымыздың мейірімді, қымбатты, ізгі болуы үшін біз алдымен сондай тәрбие беруге міндеттіміз.

Сонымен қатар, әйелді бір зат және ер адамды оның иесі деп санаған көзқарасқа керісінше Пайғамбар: «Сендердің араларыңдағы әйелдері мен жақсы қарым-қатынас орнатқан адам қиямет күні маған жақын болады,» – дейді. Ислам тағлымдары, әсіресе Алла Елшісінің әйелдер туралы оқулықтары – әйелдің беделін сақтайтын әділ көзқарасты баяндайды. Құран Кәрім әйел мен ердің адамгершілік тұрғысынан тең және олар бір-бірін толықтырады деп көрсетеді. Әйелді бағалау Құранның барлық аяттарында байқалады. Мүмін және тақуа ерлер туралы айтқан кезде, мүмін және тақуа әйелдер туралы да баяндайды. Сондай-ақ: «(Алла): «Олар аз бір заманда әлбетте өкінішке ұшырайды» деді. [«Мүмін» 40 аят] «Еркектен немесе әйелден кім иман келтіруші болып, ізгі істерден істесе, міне солар жәннәтқа кіреді. Түк де әділетсіздікке ұшыратылмайды» деп айтады. [«Ниса» 124 аят].Исламның ұлық Пайғамбарының тарихы оның әйелдерге бұдан бұрын кездеспеген құрметпен қарағанын көрсетеді. Алла Елшісі: «Кімде-кім қызын тәрбиелеп, оған жақсылық жасаса, оның сыйлығы – жәннәт болады» деп айтқан. Қызы хазірет Фатима кіріп келген кезде әкесі орнынан тұрып, сүйіп, өзінің орнына отырғызатын.

Мұхаммед пайғамбар дінді насихаттай бастағанда, әйелдер қауымы да оған өте көп қолдау көрсеткен. Айталық, Хадиша анамыздың. Исламды алғаш болып қабылдап, бүкіл байлығын дін жолында сарп еткені белгілі. Осы себепті пайғамбарымыз: «Ел менен теріс айналған кезде, Хадиша маған сенді. Айтқандарымды ешкім қабылдамағанда, мені алғашқы болып растаған сол еді», – деп, оны өмір бойы ұмытпай, жақсылықтарын әрдайым еске алып отырған. Хадиша анамыз мұсылман болған соң, кейін қыздары Руқия, Зейнеп, Үммү Күлсім және Фатима да Ислам дінін қабылдаған.

Дін жолындағы осындай табанды ерліктері мен қажырлы еңбектерін бағалап пайғамбар бірде: «Осы дүниеде де, ақыретте де құрметке ие болатын төрт әйел бар: Имранның қызы – Мәриям, перғауынның жары – Әсия, Хуайлидтің қызы – Хадиша, Мұхаммедтің қызы – Фатима», – деген еді.

Айша табиундардан Саид ибн Мусәииб, Әлқама ибн Қайс және Мәсрук ибн әл–Әжда сияқты хадис алыптарынан көптеген хадистер риуаят еткен. Айшаның 2000-нан астам хадистер жеткізгендігі айтылады, берген пәтуалары өте көп кездеседі.

Хазреті Айша пайғамбардың өмір бойы ешқандай қызметшіні ренжітпегенін, ешқандай әйеліне қол көтермегенін айтады.

Жалпы исламдағы әйелге құрмет пен орнын көрсететін Мұхаммед Пайғамбардың әйелдер жайлы айтқан өсиет-хадистері төмендегідей:

«Әйелдердің  сіздерде, сіздердің  әйелдеріңізде хақтарыңыз бар» (ибн Мажә);

«Әйелдер әлсіз әрі қорғансыз жаратылған. Оларды үйлеріңізде қорғаңыздар. Олардың әлсіздігін (яғни ашуын) үнсіздікпен жеңіңіздер» (ибн Аббас);

«Жәннәт аналарыңның аяғының астында» (Әнәс);

«Әйеліңе көмектесу – садақа» (ибн Омар);

«Кім анасының көзін сүйсе, бұл ол үшін тозақтан перде» (ибн Аббас).

«Сіздердің ең қайырлыларыңыз, әйелі мен қыздарына ең жақсы қарағандарыңыз» (Әбу һурайра).

Атақты сахабалар және ғалымдар әйелдер туралы:

«Иманды әйел – қайырлы іс жасамайтын 1000 еркектен де қайырлы» (Омар ибн Хаттаб);

«Әйел еркектің екінші жартысы» (Айша);

«Ең жақсы балалар – нәзік, мейірімді, қымбат әрі сүйіспеншілікке толы қыздар» (Әли ибн Әбу Тәліп);

«Егер сіздердің біріңізде қыз дүниеге келсе оған қиянат жасамасаңыздар, ренжітпеңіздер, Аллаһ оның себебімен сізді жәннәтқа кіргізеді» (ибн Аббас);

«Әйел жүкті болған кезде оған күнін оразамен, түнін құлшылықпен өткізгеннің сауабы жазылады. Толғағы басталған кезде, ешбір жаратылыс Аллаһтың оған қандай сый беретінін білмейді. Ол сәбиін дүниеге әкеліп емізе бастағанда, сәбидің әрбір жұтымы үшін, әрбір емізгені үшін оған өліні тірілткендей сауап жазылады»(Әбдірахман ибн Ауф);

«Әйел жүктілік уақытында, сәбиді туып асыраған уақытында Аллаһ жолында жүрген жауынгер сияқты. Егер бұл уақытта қайтыс болса, оған шәһидтің сыйы  беріледі» (ат-Табарани);

«Мүмін ер кісі, мүмін бір әйелге ренжімесін. Адам әйелінің бір мінезін ұнатпаса, басқа мінезіне риза болады» (Мүсілім).

 

*****

 

Діндар әйел келбеті немесе хиджаб кию мәселесі

Қазіргі Қазақстан қоғамы дін мәселелері жөнінде әр алуан көзқарастардың қалыптасуымен ерекшеленеді. Осы орайда қоғамда жиі көтеріліп жүрген «хижаб» мәселесіне қатысты бірқатар мәселелерді де таратып айтқан жөн. Ең алдымен қазақы дәстүрімізде хижаб көрініс тапқан ба дегенге келсек, қазақтың аса бай сөздік қорына «хижаб» деген ұғым болмаған. Рас, Мұхаммед пайғамбардың үмбеті санатына енген қазақ халқының киім үлгісі де мұсылмандық шарттарынан қиыс кетпеген. Ғасырлар бойы қазақ қыз баласы мен әйел затына етек–жеңі ұзын, жағалы көйлек кигізіп, жалаңбас жүргізбеуге тырысқан. Бірақ қазақтың танымы мен талғамына, табиғатына сай ұлттық киімнің де өзіндік ерекшеліктері болған. Қазақ үшін «ұятты жер» деген ұғымға қыз баланың бет-жүзі мен шашы кірмеген, оны ешқашан жасырып-жаппаған, яғни қазақ қызы ешқашан хижаб кимеген.

Көнеден жеткен ешбір жыр-аңызда, ешбір тарихи деректе, ешбір бейнелеу өнерінің туындысында қазақ даласында хижабпен жүрген әйел баласы туралы мәлімет кездеспейді. Мемлекеттілігіміздің тарихына көз салсақ, Х ғасырда Қарахан мемлекетінде, ХІІІ ғасырда Алтын Орда мемлекетінде ислам діні мемлекеттік дін болып жарияланды. Бірақ бірде-бірінде әйелдердің хижаб киюі міндеттелмеді. Өйткені, дініміздің қаймағы бұзылмаған орта ғасырларда-ақ ата-бабаларымыз хижабтың жат мәдениет үлгісі екенін жақсы білгендіктен, өмір салтына енгізген жоқ.

Ислам діні аясында ұлт болып қалыптасқан қазақ халқының бүкіл салт-дәстүрлері ислам шариғатымен біте қайнасып кеткен. Қазақ дәстүрлеріне қарсы шығып, оның тұтастығын бұзу түптеп келгенде исламның тұтастығына қарсы шығу деген сөз. Сондықтан әр ұлттың ата дәстүрін қорғауы ата дінін қорғаумен бірдей екенін ұмытпауымыз керек.

Ұлттық салт-дәстүр мен Ислам діні, шариғат заңдылықтары көп жағдайда бірін-бірі толықтырып тұрады. Хадисте «Әрбір діннің мінезі бар. Ислам дінінің мінезі – ол ұят» дейді. Ұят – қазақ әйелдерінің бойында жаратылысынан бар қасиет. Қазақта жоғарыда айтылған хадистің мәнін жалғайтын «Малым – жанымның садағасы. Жаным – арымның садағасы», «Өлімнен ұят күшті» деген нақыл сөздер бар.

Шариғатта қыз-келіншектер киетін киімнің түр-түсі, пішімі нақты айтылмаған. Ислам тақуалық, имандылық киімін талап етеді. Қазақ тарихында жерімізге Ислам діні ҮІІІ ғасырларда келгенімен, бабаларымыз қыздарының бет-жүзін тұмшалап, пәренже таққызбаған, қара орамал байлатып, қара көйлек кигізбеген. Қара киім қазақта қайғының белгісі. Сондай-ақ, оны жаман ырымға жорыған. Ақ түс, ашық түс – тазалықтың, бейбітшіліктің белгісі. Аналарды «ақ жаулықты» деп атаудың себебі де бұрынғы заманнан аналарымыздың бас киімдерінің көбінесе ақ түсті матадан тігілуінен. Мысалы, кимешек, оның үстінен тартылған жаулық, күндік, орамал, сәукеле, т.б.

Кимешек – қасиетті бас киімге жатады. Кимешекті жас келін балалы болғанда киеді. Бала емізген кезде омырауын көлегейлеп, көз тиюден, шаң тозаңнан, күннен, желден қорғайды.

Ұлттық киімнің қайсысын алсақ та, халқымыздың эстетикалық талғамының жоғары болғанын байқаймыз. Ұлттық киім – бай тарихи, мәдени мұра. Қазақ бақыт оң жақтан келеді, оңның тілеуі мол деп, киімді әуелі бисмилләсін айтып, оң жақтан киіп, сол жақтан шешкен. Осының өзі шариғат ережелерінің қағидаларымен үйлесімін тауып тұр.

Тәуелсіз Қазақстан – зайырлы мемлекет. Бірақ дін мемлекеттен бөлінгенімен, халықтың тұрмыс-тіршілігінен, мәдениетінен, болмысынан бөлінбейді. Біздің зайырлы қоғамымыз үшін қауіп хижабтың өзінде емес. Мәселе еліміз үшін жат мәдениет пен идеологияның енуіне түрткі болатын, қазақи қалпымыздан, ұлттық менталитетімізден, береке-бірлігімізден айыруға алғышарт жасайтын діндарлық формасының өзгеру қаупінде болып отыр.

Иман – адамның киімінде емес, жүрегінде. Құлшылық ең алдымен жүрекпен жасалады. Иманды адам діндарлық көзқарасын киім арқылы көрсетуге тырысып, өзін қоғамнан ерекшелеуді емес, жүректегі иманын берік сақтап, жан тазалығын мақсат етуді ойлауы тиіс. «Сырт тазасы не керек, Тазарт әуел ішіңді» деген қазақ зиялыларының нақылы да осыны меңзейді.

 

*****

 

Гендерлік саясат жөнінде

Cоңғы жылдары еліміз батыстық үлгідегі гендерлік саясатты пайдаланып, қыз-келіншектердің құқығын қорғап, олардың қоғамдағы рөлін көтеру ісімен мемлекеттік деңгейде айналыса бастады. Осының нәтижесінде елімізде гендерлік саясат сәтті орындалып, билік тізгінін ұстаған қыз-келіншектердің саны арта түскені жасырын емес. Бүгінгі әйел билік басында еркекпен иық тірестіріп жұмыс істеп жүр. Олар — ана, олар – жар, олар — қыз, олар — келін. Қызметтен де басқа қоғамдағы орындары бар. Ең бастысы — әйел қоғамның тең құқылы мүшесі.

Қазақ әйелі ежелден ұрпақ тәрбиесіне ерекше көңіл бөліп қараған. Қыз баланы ас пісіруге, кесте тігуге, өрмек тоқу сияқты үй ішінің жұмыстарына баулып отырған. Ол түсінікті де. Алайда, егер қолынан келсе, нәзік жандылардың билікке араласуына әбден болады. Қазір тарихи сахнада ғылым, білім, техника, ақпарат, сауаттылық заманы. Ерлердің ісі болып есептелетін салада әйелдердің саны артып келе жатқандығын кімде болса мойындайды. Әйел көлікті де жүргізе алады, ұшақты да басқарады.

Әрине, қауіп-қатері мол, қол күшін қажет ететін мамандықтар әлі күнге дейін техника дамып, адам жұмысы жеңілдеп жатса да кездеседі. Мысалы, зергер, жүк тасушы, жол жөндеуші. т.б.  Мұндай мамандықтар қатарынан әйел баласын кезіктіру екіталай. Саясат пен басқару саласында әйелдердің өз орнын табуына мүмкіншілігі жеткілікті, өйткені саясатта қара күш емес, біліктілік пен қабілеттілік қажет. Үлкен саясатта әйел затының отырғанын құп көрмейтін ер азаматтардың түсінігі бойынша, әйел тым сезімтал, нәзік, ашық жарқын мінезді. Ал басшы болу үшін белсенді, сөзіне аса сенімді, қайратты болу керек деп біледі. Сондықтан болар, саясат пен басқару әзірге нәзікжандылардың емес, ер азаматтардың еншісінде болып тұр.

Әлемдегі озық 50 елдің қатарына кіреміз десек, интеллектуалды ұлт боламыз десек, бізге байыпты гендерлік саясат қажет. Гендер мәселесіне жан-жақты қарау керек. Көпшілік қауым гендерлік саясатты әйелден еркек жасау деп түсінеді. Гендерлік саясат дегеніміз әйелдерді ерлермен тең дәрежеде билікке тарту, ана мен балаға айрықша әлеуметтік жағдай жасау, отбасындағы зорлық-зомбылықтың алдын алу сияқты мәселелерді шешу болып табылады.

Алдыңғы қатарлы елге ұмтылған қоғамда гендерлік теңсіздік және теңдік мәселесі де «ұлттық идеяны» айқындаушы факторлар қатарында. Қазақ қоғамы үшін қолдау тауып та, сыналып та жатқан кереғар пікірлердің алмағайып түсуіне ықпал етіп отырған мәселе – осы. Әйелдер мәселесі тарихи жағынан алғанда да, бүгінгі шынайы уақыт шеңберінен алғанда да бұқаралық санаға әсер ететін, қоғам дамуына да ықпалды көпшілік құбылыстар қатарында.

Қазақ қоғамы үшін гендерлік саясат мәселесі ұлттың менталитетіне, елдік сананың ерекшеліктеріне қарай күштеп, таңып енгізу артық. Әрине, шығыс елі, сондай-ақ халқының басым бөлігі мұсылмандар саналатын Қазақстанда гендерлік саясат батыста дамыған, оларды мынадай үлгісі бар деп толықтай соны көшіруге, не еліктеуге мүлдем болмайды. Қазақ тарихында, ұлт мәдениетінде, салтында, дәстүрінде әйел адамның, қыз баланың қоғамдағы орны ең алдымен отбасындағы орнымен қадірлі саналған. Сол үшінде әйелдерді жаппай гендерлік саясатқа таңып үлкен саясатқа, мемлекеттік қызметке не қаржы, өндіріс, коммерция т.б. салаларға міндеттеп араластыру қажет деген ой тумауы керек.

Дамыған демократиялық елдердің құндылықтарына, атап айтқанда әйелдерге қатысты саясатына еліктеуден гөрі, өзімізге жақын ұлттық саяси ұстаным, өте білікті де аса нәзік саясат дұрыс. Яғни әйел адам қоғамымыз үшін болашақ ұрпақты жалғастырушы ана, мемлекет өміріндегі жауапты қызметкер, отбасындағы аяулы жар екендігін біз ешқашан науқандық саясатқа айналдырмауымыз қажет.

Біздің қоғам гендерлік саясатқа қарсы емес. Өйткені, ол уақыт талабы. Өркениетті елімізді дамыту үшін, әйел, ер деп екі топқа бөліну жөнсіз. Қай топ болмасын өз белсенділігімен іскерлігін ортаға салып, елге деген сүйіспеншілікпен беріле жұмыс атқарса, нұр үстіне нұр болары анық. Ақылды әйел қашанда отбасымен қызметін бірге ала жүріп, әлемнің бесігін тербеуге құдіреті жетеді.

Кешегі қазақ аруларының жалғасы – бүгінгі қазақ қыздары да қоғам өмірінің барлық саласына белсене араласып келеді. Қазақстандық әйел азаматтарымыздың қоғамдық өмірдегі белсенділігінің нәтижесінде ғылым-білімнің, техниканың, өндірістің дамуына елеулі үлес қосылды. Ал ұлттың тәрбиешісі болып отырған әйел-аналардың, ертеңгі ұлт аналары болатын қыз балалардың қоғамның рухани жаңғыруындағы роліне баға жетпейді. Қоғам өмірінде тек әйелдер ғана қозғай алатын, бастама көтеріп, жүзеге асыра алатын ерекше мәселелер болады. Бұл әсіресе ана мен бала мәселесіндегі сырт көзге байқала бермейтін көптеген қиындықтарға тікелей қатысты. Осындай мәселелердің өз уақытында шешімін табуында әйел-аналардың орны ерекше.

Белгілі қаламгер Сабыр Адайдың: «Әр қазақ – менің жалғызым» деген тамаша сөзі бар. Біз көп санды халық емеспіз. Біздің жағдайымызда әйел, еркек демей, әрбір азаматтың орны бөлек. Атап айтуымыз қажет, біздің елімізде гендерлік саясат жоғары деңгейде. Президент Әкімшілігінде Әйелдер істері және отбасылық демографиялық саясат жөніндегі арнайы комиссия бар. Елімізде көптеген әйелдер ұйымдары жұмыс істеп, қоғамдық өмірді жандандырып отыр. Осының барлығы біздің зайырлы өмір салтымыздың, осы бағыттағы берік ұстанымымыздың жемісті нәтижесі.

 

*****

 

Қазіргі қоғамдағы әйел рөлі

Қазіргі қоғамның жақсаруы мен ілгерілеуіне саясаткер – әйел, іскер – әйел және әйел ұйымдарының қосқан үлесі ерекше. Сәйкесінше, қазақ қоғамында әйелдерге қатысты қалыптасқан құрметтеу, құқық беру және қорғау секілді тұғырлы ұстанымдар бүгінгі таңда зайырлы қоғам құндылықтарына сәйкес жаңғыртылуы тиіс.

Өркениет негізі – тұрақтылық. Көшпенділер өркениетінің өркендеуінің негізі де оның ғасырлар бойы тұрақты түрде дамығандығында еді. «Елу жылда – ел жаңа, жүз жылда – қазан» дегендей, ел жаңарды, дәстүрлі құндылықтар көнерді, кейбірі қолданыстан шығып қалды.

Қазіргі қазақ әйелі дәстүрлі құндылықтарға адалдық танытуда. Ол өзінің елеусіз жүріп, ел басқара білген парасатты болмысын дамытуда. Қазақ әйелі қоғам өміріне бұрынғыдан да белсендірек араласуда, бірақ қазіргі қоғамның тұрмыс жағдайлары дәстүрлі қазақ қоғамынан өзгеше екені баршаға белгілі.

Осы орайда Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің ұстаздары жүргізген сауалнама сұрақтарына назар аударғымыз келеді. «Әйел үшін қандай қасиеттер ең қажетті?» деген сауалға сұрау салынушылар бірінші кезекте шыдамдылық, еңбексүйгіштік, қажырлылық қасиеттерін, екінші кезекте ақыл мен білімді атапты. Бұл бір жағынан ғасырлар бойы қазақ әйелінің болмысына серік болған қасиеттердің қазіргі қыздар тарапынан да жоғары бағаланатынын аңдатса, екінші жағынан әйелдің болмысын айқындайтын нәзіктік, сезімталдық, инабаттылық секілді қасиеттердің замана ағымына сай кейінгі орындарға ысырылып қалғанын аңғартады.

«Қазақ қызына анықтама беріңіз» деген сауалға респонденттердің басым бөлігі «білімді» деп жауап берген. «Тұрмысқа қай кезде шығуды қалайсыз?» деген сауалға қыздардың барлығы дерлік «Жоғары білім алғаннан кейін» деп жауап беруді жөн көріпті. «Нағыз қазақ қызы ретінде кімдерді атай аласыз?» деген сауалға қыздардың басым бөлігінің Әлия мен Мәншүкті, Ұлпан мен Зерені атауы еріксіз сүйіндіреді. Бұл қазақ қыздары ардақ тұтар тұлғалардың ақылына көркі сай, ерлігіне парасаты жарасқан, ел билеп, ұлтына ұйытқы болған аяулы аналар болып отырғанын айғақтайды.

Ал ең басты назар аударарлығы: «Ел басына күн туса, қолға қару алар ма едіңіз?» деген сауалға қыздардың 92,7 пайызы: «Иә, елді қорғау біздің де борышымыз» деп жауап берген. Осы орайда қазақтың «Әйелдің жақсысы еркектің жақсысынан да жақсы, еркектің жаманы әйелдің жаманынан да жаман» деген нақылы еріксіз еске түседі. Артық жаралған адам әлемде жоқ, ал «әр қазақ – менің жалғызым» болып отырған біздің жағдайымызда, әйел–ер демей, ешқайсымыздың жаман болуға хақымыз жоқ.

Ғасырлар сынынан өтіп, сұрыпталып жеткен, шынайы адамгершілік пен иманға негізделген ұлттық құндылықтар құнын жоймайды әрі өміршең келеді. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы әйел мәртебесіне қатысты біз дәл осылай пайымдай аламыз.

Ұлттың бойындағы бар жақсы қасиеттерді – тілін, дінін, әдет–ғұрпын, салт-санасын, дәстүрін баласына, немересіне, немересінен шөбересіне жеткізуші, жалғастырушы, дамытушы әрине, әйел–ана. Кешегі қазақ әйелі, дәстүрлі мәдениеттің бесігінде тербеліп, қайнарынан қанып ішкен қазақ әйелі мұның бәрін білген. Білген де, қоғамдағы өз орнын жазбай танып, әйелдіктен – даналыққа, отбасы, ошақ қасы тірлігінен – рулы елдің қамын жейтін Ел анасы деңгейіне көтеріле білген. Кешегі өткен Домалақ, Қарқабат, Абақ, Шашты, Ұлпан және біз білмейтін тағы қаншама аналарымыз соның айқын дәлелі.

Ата-бабаларымызды сан ғасырлар бойы адамгершілік пен ізгілікке тәрбиелеп келген қазақтың ұлттық дәстүрлері келер ұрпақ үшін де мың жылға жетерлік рухани азық болмақ. Бірақ күн санап жоғалтарымыз көбеймесін десек, сол рухани бұлақтың бітелуге айналған бастау көзі бүгіннен бастап аршылуға тиіс. Бұл орайда «Ұлтыңды тәрбиелеймін десең, қызыңды тәрбиеле!» деген ұлттық ұстанымымызды ұлықтау өз нәтижесін берері анық.

Осы орайда қыз-келіншектердің құқықтары қорғалып, ана мен бала мәселесіне ерекше көңіл бөлінуде. Елбасы Н.Назарбаев «Қазақстан–2050» Стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Жолдауында әйелдер қауымына қатысты мәселелерге ерекше тоқталып өтті:

«Жаңа кезеңдегі әлеуметтік саясаттың маңызды құрамдас бөлігі ретінде ана мен баланы қорғауды жариялаймын.

Ананы қорғау. Әйелдерге үндеу.

Мемлекет үшін және менің жеке өзім үшін де ананы қорғау – ерекше мәселе.

Қымбатты ханымдар!

Сіздер – отбасының, демек, мемлекеттің тірегісіздер.

Еліміздің болашақта қандай болатыны балаларымыздың бойына өзіміз қандай тәрбиені сіңіретінімізге тікелей байланысты.

Ең алдымен, біз қыздарымыздың тәрбиесіне көп көңіл бөлуіміз керек. Олар – болашақ жар, болашақ ана, шаңырақтың шырақшылары.

Қазақстан – зайырлы мемлекет. Азаматтарды ар–ождан бостандығымен қамтамасыз ете отырып,  мемлекет, дегенмен қоғамға өз бетімен біздің дәстүріміз бен заңдарымызға қайшы келетін әлдебір қоғамдық нормаларды тықпалайтын әрекеттерге өте қатаң қарсы тұратын болады.

Біз Қазақстан қыздарының сапалы білім алып, жақсы жұмысқа ие болуы және тәуелсіз болулары үшін барлық жағдайды жасауымыз қажет. Олар банк карточкаларына ие болуға, көлік жүргізіп, қызмет жолын қалыптастыра алуға, заманға сай болуға, сәнденуге тиіс және біздерде ешқашан киілмеген, салтымызға жат киімдерге оранып–қымтанбауға тиіс. Біздің халқымыздың өз мәдениеті, өз дәстүрі мен салты бар.

Халқымыз «Қыздың жолы жіңішке» дегенге ерекше мән беріп айтады. Бойжеткеннің жолы, қыздың жолы – қылдай, оны үзуге болмайды. Бойжеткен, әйел заты әрдайым біздің қоғамның теңқұқылы мүшесі, ал ана – оның ең ардақты тұлғасы болды.

Біз әйел затына – анаға, жарға, қызға деген қапысыз құрметті қайта оралтуға тиіспіз.

Біз ананы қорғап-қолдауымыз керек. Мені отбасында әйелдер мен балаларға тұрмыстық зорлық-зомбылық көрсету жайттарының көбеюі алаңдатады. Әйелді құрметтемеу деген болмау керек. Бірден айтайын, ондай зорлық–зомбылықтың жолы қатаң түрде кесілуі тиіс.

Мемлекет әбден асқынған жыныстық құлдыққа, әйелге тауар ретінде қарайтын көзқарасқа айрықша қатаң түрде тыйым салуға тиіс.

Біздің елімізде толық емес отбасылар көп. Мемлекет баланы жалғыз тәрбиелеп жатқан аналарға көмектесуі керек.  Біз әйелдер үшін икемді еңбек түрлерін қалыптастырып, үйде жұмыс жасауларына жағдай туғызуымыз керек. Заң, мемлекет және мен біздің ханымдарымыздың жағындамыз.

Біз бұдан әрі де елімізде әйелдердің рөлі артуы үшін барлық жағдайды жасайтын боламыз. Қазіргі замандағы қазақстандық әйел қызмет істеуге ұмтылуы керек.

Әйелдерді мемлекеттік және қоғамдық басқару ісіне белсене тартқан жөн, әсіресе, жергілікті деңгейдегі өңірлерде. Олардың бизнес ашып, оны жүргізуіне де қолайлы жағдай жасаған абзал».

 

*****

 

Роль женщины в обществе

Современный Казахстан - поликонфессиональное государство, которое предоставляет для своих граждан абсолютно равные права, начиная от выбора религии и заканчивая ношением религиозной атрибутики.

Казахстан является светским государством, что предполагает отделение всех религиозных  институтов от светской власти.

В соответствии со статьей 3 Закона РК «О религиозной деятельности и религиозных объединениях» государственная система образования в республике, за исключением духовных организаций образования, носит светский характер. Статья 3 Закона РК «Об образовании» также определяет, что основным принципом государственной политики в области образования является светский характер образования. В настоящее время, в общеобразовательных школах республики введена единая школьная форма, которая дисциплинирует и подчеркивает статус школьника, не разделяя их по социальному, национальному, религиозному и иному признаку.

Согласно статье 3 Закона «О религиозной деятельности и религиозных объединениях» никто не имеет права по мотивам своих религиозных убежде¬ний отказываться от исполнения обязанностей, предусмотренных Конституцией и законами РК.

Например, хиджаб исконно не является традиционной казахской одеждой. Это – арабская одежда, которая больше основана на культуре и традициях арабов, особенностях природных условий их проживания.

Как известно из истории, традиции казахского народа имеют очень богатые и глубокие корни. Казахи всегда воспитывали своих дочерей свободными и никогда не ущемляли их интересы. Наравне с юношами они участвовали в национальных играх, играли на музыкальных инструментах, ездили верхом и т.д.

Головные уборы казашек, кроме как часть одежды, были еще своего рода указателем их семейного положения.

К примеру, по достижении определённого возраста молодые девушки одевали «тақия» – «тюбетейки» вышитые национальными узорами, а также «бөрік» – головной убор с меховым околышем. Невесты же носили «сәукеле» – женский головной убор, который был украшен перьями. «Сәукеле» являлся обязательной частью приданого и готовился задолго до вступления девушки в брачный возраст. Невеста надевала «сәукеле» как во время свадебного обряда, так и после замужества.

После рождения ребенка женщины надевали «кимешек». Это был  головной убор замужней женщины, который она уже не снимала до старости.

В повседневной жизни казашки никогда не носили закрывающее лицо одежду. Понятие же «хиджаб» в казахском обществе в то время, просто не существовало.

Глава государства Нурсултан Назарбаев в 2011 году во время своего визита в древний город Туркестан, очень веско высказал свою точку зрения по этой проблеме. В частности, он сказал: «Я всегда был против платков и паранджи. Наши женщины никогда не носили их и не прятали лица… Нужно уметь отличать истинную религию от навязанной нам».

Необходимо отметить, что хиджаб – вовсе не является показателем веры и обязательным элементом внешней атрибутики мусульманки. Главное, что вера должна быть в сердце и демонстрировать ее, закрывать лицо и волосы черным платком, не свойственно для казахской женщины.

Глава государства в своем Послании народу Казахстана от 14 декабря 2012 года «Стратегия Казахстан -2050: новый политический курс состоявшегося государства» отметил о том, что мы должны создать все необходимые условия, чтобы казахстанские девушки могли получить качественное образование, хорошую работу и быть независимыми. У них должна быть возможность пользоваться банковской карточкой, водить автомобиль, продвигаться по служебной лестнице, то есть соответствовать духу времени и быть красивыми. И ни в коем случае не кутаться с головы до ног в одежду, чуждую нашим традициям и обычаям. То есть, мир женщин должен соответствовать веяниям времени.

Ислам ханафитского мазхаба, которого придерживаются казахи, является одним из самых умеренных из существующих мазхабов ислама, а потому не требует от дочерей казахского народа закрывать свое прекрасное лицо от внешнего мира. В Послании Главы государства содержится очень лаконичный вопрос и ответ по этой  проблеме: «Внутренний «фильтр» должен задавать вопросы: надо ли нам, чтобы наши матери, сестры, дочери носили одежды других народов, укутывались в платки? Не ели с нами за одним столом? Не водили автомобили? Все это – устоявшиеся традиции других народов, но таких нравов в нашей степи никогда не было. Почитайте классику, посмотрите фильмы».

 

* * * * *

 

Қазақ даласының ойшылдарының рухани-адамгершілік

идеялары (Әбу Наср әл-Фараби, Ж. Баласағұн, Махмұт Қашқари)

 

Түркі ойшылдарының мұрасындағы ислам құндылықтары

Ислам діні мен мәдениетінің қазақ жеріне келуі мен орнығуы рухани өркендеуге жол ашты. Ислам діні мен руханиятын қабылдаған түркі халықтары ислам мәдениеті мен ғылымына өз үлестерін қосты. Ислам дінін қабылдаған түркі халықтары арабтық ассимиляцияға ұшырамай, төлтума тілі мен әдебиетін өркендетіп, әлемге әйгілі болды. Түркі тілі мен әдебиетінің, түркі философиясы мен руханиятының дамыған кезеңі ислам діні мен мәдениетінің кең қанат жаюымен етене байланысты. Ежелгі түркілер ислам діні мен ілімін қабылдағаннан кейін түркі әлемінде өрлеу байқалып, ортағасырлық мұсылмандық ренессанс атауына ие болды.

Тарихы тереңде жатқан халқымыздың орта ғасырлық тарихы мен мәдениеті ислам діні мен мәдениеті негізінде дамыды. Орта ғасырлық қазақ жеріндегі Отырар, Кедер, Түркістан, Сауран, Сығанақ, Жент, Баласағұн, Сайрам-Исфиджаб, Тараз, Меркі қалалары мәдениет пен ғылым ордалары болды. Орта ғасырлық ойшылдар өз шығармаларында ислам ілімі мен ғылымының мәселелерін көтерді. 

  Ислам өркениеті мен мәдениетінің ірі орталықтары болған Тараз, Отырар, Сығанақ, Түркістан, Сайрам қалаларында мешіттер мен медреселердің жанында ірі кітапхана қорлары болды. Бұл кітапханаларда  дін ғылымы, философия, әдебиет, жаратылыстану ғылымдарының көрнекті майталмандары қолжазбаларды шығарумен айналысты. Бұл қолжазбалар мен кітаптар ислам дінінің ілімдік негіздері, дін тарихы, пайғамбарлар өмірі, хадис ілімі және мұсылмандық шарттар, ислам ахлағы, діни аңыздар мен хикаялар туралы баяндайтын. Бұл жәдігерлер ел арасында қолдан қолға өтіп, таралып отырған. Мешіттер жанындағы медреселер білім мен ғылым ордасы ретінде қызмет етіп, халықтың рухани сұраныстарын өтеумен қатар, білім мен ғылымның дамуына да үлес қосты.

Орта ғасырда қазақ даласынан шыққан ғұламалар Әл–Фараби мұралары, Махмұт Қашқаридің «Диуани лүғат ат-түрік» («Түркі сөздерінің жинағы»), Жүсіп Баласағұнның «Құтадғу білік» («Құтты білік»), Ахмет Йасауидің «Диуани Хикмет» («Хикметтер жинағы»), Мұхамед Хайдар Дулатидың «Тарих и Рашиди», «Жаһан-наме» еңбектері, Ахмед Йүгінекидің «Хибат-ул Хақаиқ» («Ақиқат сыйы»), Сүлеймен Бақырғанидің «Бақырған кітабы», Хусам ад-Дин Сығанақи еңбектері ислам мәдениеті аясында жазылған жәдігерлер. Түркі ойшылдары ислам мәдениеті мен ғылымының өркендеп өсуіне елеулі ықпалын тигізді. 960 жылы Қарахан мемлекетінің ресми діні ислам болып жарияланды. Қарахандықтар дәуірінде қала мәдениеті дамып, мұсылмандық сәулет өнерінің ескерткіштері Алаша хан кесенесі, Әулие Ата, Айша Бибі кесенелері, мешіттер мен медреселер, кітапханалар Қарахан мемлекетіндегі рухани-мәдени және әлеуметтік-экономикалық дамудың жоғары болғанын дәлелдейді.

Орта ғасырларда қазақ елі мұсылмандық мәдениеттің аясында дамып, есімдері әлемге белгілі ойшылдар мен ғалымдарды тарих сахнасына шығарды. Араб халифаты аясындағы сан түрлі тілде сөйлейтін және алуан түрлі мәдени ұстанымдағы халықтарды біріктерген ислам мәдениеті ғылым мен білімнің, мәдениет пен өнердің үлгісіне айналды. Орта ғасырлық мұсылман мәдениеті мен философиясы, ғылымы мен өнері түркі, араб, парсы тілдес сан алуан халықтардың жасаған ортақ еңбегінің нәтижесінде әлем мәдениетінің алтын қорына айналды.

Ислам діни сенімі және ислам құндылықтарының қазақ даласына енуі қазақ мәдениеті мен әдебиетіне Құран Кәрім  қиссалары мен араб әдебиетінің үлгілері де ене бастады. Ортақ рухани құндылықтар негізінде мұсылмандық шығыс мәдениетінің жәдігерлері қазақ мәдениеті мен әдебиетіне ауызша аңыз-дастандар жолымен, яғни, жыраулар мен термешілердің қызметі арқасында, екіншіден, қолжазбалық түрде тарала бастады.

Ислам діні түркі халықтарының тілі мен ұлттық әдет-ғұрыптарының, дүниетанымдық ерекшеліктерінің сақталып, дамуына кедергі келтірмеді. Түркі ойшылдарының шығармашылық ізденістерінің негізгі арқауы бұл – ислам мәдениеті мен құндылықтары болып табылады. Өйткені түркі ойшылдарының өмірі мен шығармашылық қызметі ислам мәдениеті мен өркениетінің аясында өрбіді.

Ислам дінінің негізгі ұстанымдары рухани құндылықтар жүйесі түркі ойшылдарының дүниетанымында нақтыланып, заманына сай бедерленеді. Түркі ойшылдары өз заманының перзенттері болғандықтан, өздері өмір сүрген қоғамның құндылықтарын шығармаларында айқындап отырды.

Қазақ даласындағы ғылым, мәдениет, руханият орталығының әйгілісі Отырар (Фараб) қаласы болды. «Отырардың еліміздің әдеби, мәдени, ғылыми, діни-руханият, тіпті сауда-экономика саласындағы да орны мен рөлі алабөтен еді». 

Отырар – ұлттық мәдениеттің, әріден тарқатсақ ислам өркениетінің рухани, мәдени, ғылыми орталығы. Отырар қаласынан табылған тарихи, мәдени жәдігерлер Арыс өзенінің Сырдарияға құятын тұсында сауда-саттық дамыған, бай кітапханасы бар, ғылым мен руханият орталығына айналған Отырар өркениеті қалыптасқанын байқаймыз. Отырар қаласының ұлт тарихы мен ұлт мәдениетіндегі орны ерекше. Отырар және оның маңындағы қалалары табылған археологиялық қазба байлықтары осы алқаптың сол заманның ғылыми мәдени жетістіктерін игерумен қатар, адамзат өркениеті үшін жетпес үлес қосқан ғылым мен руханияттың түрлі салаларында жемісті еңбек еткен ғылымдар шыққандығының айғағы. Ортағасырлық көне жазбаларда Отырар қаласы туралы деректер кездеседі. VIII ғасырдан бастап ежелгі Қазақ топырағына ислам діні мен ғылымы, рухани құндылықтары келуімен, далада ғылым мен руханият орталықтары Отырар, Оқсыз, Түркістан, Сығанақ, Сайрам, Тараз, Баласағұн т.б. шаһарлары қазақ жерінің ортағасырлық мұсылмандық мәдениет пен ғылымның дамуына қосқан өзіндік орны болғандығын дәлелдейді.

Әл-Фараби, М.Қашқари, Ж.Баласағұн және т.б. мұралары бүкіл ғалам мен адамды жаратушы Аллаһқа деген махаббат пен ғибадатты, рухани жетілуді насихаттаған туындылар. Аталған ойшылдар исламның діни-этикалық құндылықтарын түркі халықтарына түркілік дүниетаным мен ділдік ерекшеліктеріне сәйкес таратқан. Орта ғасырлық түркі ойшылдары дүниетанымдық ізденістерінде Құран құндылығы мен даналығын, білім мен ғылымды, әдептілік пен әділеттілікті, ізгілік пен мейірімділікті насихаттаған еңбектерінде үйлесімді түрде көрсеткен.

Орта ғасырлық мұсылман философтары ислам дінін білім мен ақыл-парасат негізінде, ғылыми тұрғыда түсініп, пайымдаған. Мұсылман ойшылдары мен ғалымдары ислами дүниетаным негізінде ғылыми ізденістер жүргізді. Ислам мұсылмандық философияның мәйегі. Араб тілінде берілген қасиетті Құран Кәрім ислам әлемі ойшылдары мен ғалымдарының шығармашылық және дүниетанымдық көзқарастарының түпкі қайнар бастауы болды.

Исламның монотеизмі мен гуманизмі, өміршең идеясы әлемдік мәдениеттің өркендеуіне зор ықпал етті.

Орта ғасырлық араб тілді философияның сол дәуірдің және кейінгі замандардағы рухани және материалдық мәдениеттің, әсіресе ислами ой-сананың дамуында өзіндік орны бар.

 

*****

 

Әбу Насыр әл-Фарабидің діни ілімі

Отырардан шыққан тоғызға жуық Фарабилердің ішіндегі жарық жұлдызы – Әбу Насыр Мұхаммет ибн Мұхаммет ибн Ұзлағ ибн Тархан әл-Фараби ат-түрки (870-950) – (қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысы, Отырар ауданы) Отырар қаласының жанындағы Оқсыз (Уасидж) қаласында туып өскен. Бүгінгі таңда Әл-Фарабидің мұрасы жүйелі зерттеліп, ана тілімізде жарық көруде. Әл-Фарабидің философиялық, әлеуметтік-этикалық, математикалық, ғылыми жаратылыстану, музыка саласындағы еңбектерін қазақстандық фарабтанушы ғалымдар зерттеуде. Әл-Фарабидің шығармашылық мұрасы мұсылмандық философия ғана емес, Еуропадағы ортағасырлық және кейінгі философиялық ой-сананың өрлеуіне зор ықпал етті. Ислам өркениеті аясында араб, парсы, түркі жұртының өкілдері жемісті еңбек етіп, мұсылмандық философия мен мәдениеттің озық туындыларын дүниеге әкелді. Әл-Фарабидің мұрасы ислам өркениеті мен түркі дүниесіне ортақ рухани мұра.

Әл-Фарабидің туған жері – Отырар өркениеті ежелгі сақ-үйсін дәуірінен бастап әлеуметтік және мәдени дамудың аймағы болған. Отырар қаласы және оның аймақтары қалалық және көшпелі өркениеттердің өзара тоғысқан жері болды. Себебі, ислам діні қалалық мәдениеттің өркендеуіне жол ашты. «Мәдениет» сөзінің түп-төркіні «қалалық» деген мағынаны береді.

Ислам діні түрлі халықтарды бір мәдениет аясына біріктірді. Ислам діні – аймақтарда араб тілі, дін, мәдениет және ғылым тілі ретінде. Қалалар мен елді мекендерде мешіттер мен медреселер салынып, қол жазба әдебиеті орнығып, поэзия мен ғылым, музыка, қолөнер, қолданбалы ислам ғылымы қанат жайды. Шығыс пен батыс арасындағы мәдени-экономикалық қарым-қатынастың дамуына Жібек жолы елеулі рөл атқарды.

Отырарлық Әбу Насыр әл-Фараби діннің өмір мәнділік мағынасы туралы былайша сөз қозғайды. «Дін дегеніміз жаратушының ықыласынан туған пиғыл мен қимыл. Діннің жәрдемімен барлығымыз өзіміздің түпкілікті мақсатымызға жетеміз».

Отырарлық ойшылдың дүниетанымы исламдағы таухид концепциясын көрсетеді. «Ол – бір, жалғыз, мәні жағынан бөлінбейді» , – деп, Аллаһтың бірлігі мен жалғыздығы туралы пайымдайды.

Әл-Фараби алғашқы себеп туралы «Бастапқы мән – бұл адам еркі және таңдауынан тәуелсіз, пайда болатын болмыс» деп, Жаратушының алғашқы себеп екендігін ешкімге және ешнәрсеге мұқтаж емес екендігін көрсетеді . Құранда: «Әй, адам баласы! Сендер Аллаһқа мұқтажсыңдар. Аллаһ ешнәрсеге мұқтаж емес, өте мақтаулы» [Фатыр, 15].

Ойшыл Жаратушының болмысын барлық жаратылыстың болмысы арқылы дәлелдейді.

Аллаһ дәлелді керек етпейтін бастапқы себепші. Жаратушы бүкіл тілектерден жоғары. Жаратушы барлық нәрсеге ие. «Сондай-ақ әр нәрсені жаратып, оның өлшеуін белгіледі». [Бұрхан, 252].

Отырарлық ұстаз жаратушының бірлігіне шек келтірмейді. Аллаһ болмыс пен алуан түрлі әлемнің алғашқы себебі.

Ислам ілімі бойынша, Жаратушының сипаттары еш нәрсені жаратпастан бұрын бар болған. Жаратушының сипаттары мәңгі-бақи. Жаратушының зати (Аллаһқа тән сипаттар) және субути (Аллаһтың ісіне қатысты сипаттар) сипаттары тән. Мұсылман ілімінде Жаратушыға иман еткен адам Жаратушының затына тән кәміл сипаттарына сеніп, оның пәктігін мойындау керек. Адам баласы Аллаһтың тек көркем есімдері мен сипаттары тұрғысынан танып біледі. Діни қағидада адамның шектеулі ақылы шексіз, құдіретті Аллаһты тани алмайды. Құранда Аллаһтың әу бастан барлығы туралы, яғни, Оның бастауы жоқ екендігі туралы айтылады. «Ол Аллаһ әуелгі әрі соңғы, Ол ашық (дәлелдермен білінеді), әрі ақыл жетпес құпия» [Хадид, 3].

Әл-Фараби діни «Діни ілім» еңбегінде былай дейді: «Ол – бірінші нәрсе, яғни, Ол – дүниенің бастауы».

Мұсылмандық Шығыс ойшылдарының философиялық және саяси әлеуметтік ойы, тәлім – тәрбиелік, дүниетанымдық бағдарларының бір бастауы Құран-Кәрім мен Хадис–Шәріптерде жатыр. Жаратушы мен адамның арақатынасын, Жаратушының болмысы мен сипаттары, адамның өмірі мен тағдыры, дін мен философия, сенім мен білім арақатынасы, мемлекеттік құрылым мен билік мәселелерін, көркем мінезділік пен әдеп мәселесін философиялық және діни-философиялық, әрі теологиялық тұрғыдан зерттеу ислам философтарының шығармашылықтарына ортақ.

Орта ғасырлық мұсылман философтары ислам философиясының негіздері мен ұстанымдарын өркениеттік тұрғыдан жүйелеп берді. Әбу Насыр әл-Фараби философия, логика, музыка, дін, саясат жайлы құнды еңбектер жазған. Отырарлық ғұлама ұстаз Мешһед, Исфахан, Бағдат, Шам, Каир сынды сол уақытта Ислам ғылымы мен мәдениетінің орталықтары болып саналатын қалаларда болып білімін жетілдірді.

Әбу Насыр әл-Фарабидің философиялық жүйесінде дін мен оның құндылықтары өзіндік орын алады. Әл-Фараби дүниетанымында дін ойлаудың нақты әдісі және қоғамдық өмірдің ажырамас бөлшегі және адамдардың ахлақтық, құқықтық қарым-қатынасын реттеуші жүйе ретінде қарастырылады.

Әл-Фарабидің пайымдауынша, «дін – бәрі үшін алғашқы басшы алдын-ала айқындалған көзқарас және іс-қимыл». Отырарлық ойшылдардың пайымдауынша, дін адамзат үшін басшылыққа алатын дүниекөзқарас және іс-әрекет жүйесі. Фараби діни құндылықтарда адамның рухани дүниесі мен әдептерін қалыптастыратын күш-қуат көзі бар екендігін және дін бақыт пен игілікке жетудің бір құралы болатындығын атап көрсетеді. Құранда: «Аллаһтың саған сыйлаған нәрселері арқылы ақырет жұртын құмарт. Сондай-ақ, дүниеден алар үлесіңді де ұмытпа. Аллаһ саған жақсылық қылғандай, сен де жақсылық қыл және жер бетінде бұзықтық тілеме. Өйткені, Аллаһ бұзақыларды жақсы көрмейді» делінген [Әл-Қасас, 77].

Әл-Фараби діннің негізінде ізгі мазмұн мен ибалы мән айшықталғандығы және дін мен бақыттың үйлесімділігі, бұл ізгі дін болатындығын болжайды.

 

*****

 

Әл-Фараби дүниетанымындағы философия және дін арақатынасы мәселесі

Әл-Фараби философия мен дінді адамның дүниедегі болмыс тәсілдері ретінде анықтайды. Философия (фәлсәфа) деп әл-Фараби тек даналықты (хиқма), «Жалпы туралы» ғылымды ғана түсінбейді, оны өмір сүру тәсілі, адамды өзінің адами мәнін түсінуіне жеткізіп қана қоймай, осы тәсілдің арқасында сол нағыз мәнге айналдыратын тәсіл ретінде түсінеді. Дінді де ол дүниедегі болмыс тәсілі деп, ақиқат жолға бастайтын тәсіл деп түсінді.

«Әбу Насыр өзінің «Философияның дінге қатысы» атты еңбегін «Мейірімді, мейірман Аллаһ үшін...» деген сөздермен бастауы да кездейсоқ емес. Көп жағдайда оның құран мәтіндеріне назар аударуы, бұл үзінділерді түсіндіруі өзінің тұлғалык позициясы мен өзінің түсінуі тұрғысынан және сонымен бірге құран сөздерін логикалық пайымдау тұрғысынан жүзеге асады. Сол арқылы философ дүниедегінің бәрі түсіндірілуі тиіс екендігін және дүниедегінің бәрін түсіндіруге болатынын көрсетеді.

Нағыз ислам философы ретінде әл-Фараби Мұхамед пайғамбардың миссиясын, оның Алла жөніндегі танымын мойындайды. Аллаға, Періштелерге, Қасиетті кітаптарға, Пайғамбарларға, Ақыр заман күніне, тағдырға сену сияқты Ислам ілімінің барлық алты белгісі әл-Фараби трактаттарында тура болмаса да өзінше бір ерекше түрде түйінделген.

Әл-Фараби Қайырымды қалада періштелер жөніндегі ислам ілімінің барлық жағын қарастыруға тырысады. Абу Наср трактаттарында Періштенің аян болуы мен елестеуі туралы бөлім бар. Бұл жерде философ әрекет етуші интеллект бейнесін өңдеуге қабілетті қиялдағы күштер әрекетін қарастырады. Исламның негізгі үшінші бөлімі Қасиетті кітаптарға сенімді, әл-Фараби арнайы бөліп алып қарастырмайды, дегенмен осы бағыт төңірегінде жалпылама тұтас түсінік бар.

Пайғамбарларға сенім немесе исламның төртінші бөлімі әл-Фарабидің әділетті әкім туралы тұжырымдамасында жарқын көрініске ие. Сенімнің төртінші тармағы бойынша мұсылман барлық пайғамбарлардың ақиқаттығына сену керек. Құранда Адам, Ыдырыс, Нух, Худ, Салих, Ибраһим, Лут, Ысмаил, Жақып, Жүсіп, Аййюб, Шуэйб, Мұса, Харун, Зуль-Кифль, Дәуід, Сүлеймен, Ілияс, Зәкәрия, Яхья, Иса, Мұхаммед сияқты есімдер айтылады. Құранда дінге сенушілердің атасы Авраам және ол мұсылман деп көрсетіледі.

Құран сүрелерінде көрсетілген пайғамбарлар жөніндегі ілім монотеистік діндердің сабақтастығын ғана айтып қоймайды, адамзаттың шығу тегінің бір екендігі идеясына алып келеді. Әбу Насыр ханиф, елші деген сөздерді қолданбайды, бірақ имам, пайғамбар түсініктерін жиі пайдаланады. Сонымен бірге Қайырымды қала, Бақытқа қол жеткізу еңбектерінде пайғамбарлық жөніндегі мәселелерді алға тартады.

Сенімнің бесінші тармағы Ақыр заман күніне илану Әбу Насыр философиясында өзінше бір келбетте көрінеді. Жалпы Ақыр заман жөніндегі ілім Құранда жазылған мінез-құлық нормаларымен байланысты. «Оның қашан болатыны жайлы білім тек қана Раббымның жанында ғана. Оның уақытын Одан басқа ешкім білдіре алмайды» [«Ағраф» сүресі]. Бұл туралы ұғымын Әл-Фараби өзінің Қайырымды қаласында өлгеннен кейін қайырымды қала тұрғындарының жандары бір-бірімен қауышады, ал адасқан және надан қала тұрғындарының жаны өлген соң ыдырап, ажырап кетеді деген идеяны ұстанғанды айқындайды.

 Сенімнің бесінші бөліміне байланысты тәртіптің діни және мінез-құлықтық ережелері әл-Фарабидің барлық философиялық саяси трактаттарында дәлелденген. Сонымен бірге хадистердегі «мумин» түсінігіне Әбу Насырдың Қайырымды адам бейнесі өте жақын. Сенімнің алтыншы белгісі – Тағдырға немесе қайырымдылық пен қатігездіктің Алла бұйырған шарттылығына сену.

Ол жөнінде «...араларыңда өлімді біз белгілеп, тағайындадық...» [«Уақиға» сүресі] деген Құран сүрелері бәрімізге мәлім. Ұлы ойшыл теологиялық пайымға тән дәлдіктен алшақтай отырып, даналық негіздерінде Қасиетті кітаптан алынған «Жайдан-жай бір тал жапырақ та ағаштан түспейді» деген мысал келтіреді. Айтылғандардың барлығы ислам ілімі мен Фараби мұраларының төркіндес болып келетінін айғақтайды.

 

*****

 

Ж. Баласағұнидың діни-философиялық ойлары және қазіргі таңдағы діни мәселелер

Жүсіп Баласағұн 1020 жылы Баласағын (Баласағұн) қаласы, Қырғызстандағы қазіргі Тоқмоқ өңірінде дүниеге келген. Өмірі туралы мәліметтер аз сақталған. Философия, математика, медицина, астрономия, астрология, өнертану, әдебиеттану, тіл білімі, тағы басқа ғылым салаларының дамуына зор үлес қосқан. Жүсіп Баласағұнидің есімі әлемдік әдебиет пен мәдениет тарихында «Құтадғу білік» («Құтты білік») дастаны арқылы қалды.

Ғасырдан ғасырға жалғасқан түркі халқы мәдениетінің классикалық әдеби жәдігерлерінің қатарынан орын алған Ж.Баласағұнидың «Құтты білік» дастаны халқымыздың тарихы, діні мен ділі үшін үлкен мәнге ие теңдесіз туынды болып табылады. Орта ғасырлық Қарахан әулетінің билігі тұсында жазылған «Құтты білік» шығармасы отбасылық тәртіптен бастап мемлекет құрумен қатар оның алып істерін жүргізуге дейінгі аралықты қамтыған қанатты сөздермен берілген ойлардан тұрады.

Жалпы адамзатқа ортақ құндылықтар, соның ішінде имандылық қасиеттерді жетілдіру, яғни рухани кемелділік Ж.Баласағұни философиялық поэмасының негізгі өзегі. Өйткені ол білікті, білімге ие адамдардан құралған қоғамның тұрақтылығы берік болатынына сенеді. Осы мақсатта ақын қоғамның әр топ өкілін мінез-құлыққа, қатынас әдебіне үйретіп, білім жинауға талпындырады. Шығарманың қазіргі таңдағы қоғам үшін де өзектілігі осында. Еңбектің аты «құт дарытатын білім» болса, құтты қашыратын себептерді ойшыл келесідей көрсетеді:

«Жиған малын ысыраптап шашпаса,

Құлқын түзеп, жөн-жосыққа бастаса.

Құрмет қылса үлкендерге өзінен,

Кішілерге мейірім төксе сөзімен.

Паңдықпенен қорсынбаса кісіні,

Күлкі қылып, басынбаса кішіні.

Тектен-текке шарапқа аран ашпаса,

Тектен-текке несібесін шашпаса.

Қол мен тілін бос ойыннан сақтаса,

Қылық-құлқын оңдап, жөнсіз лақпаса.

Міне осылар, баянсыз құт кісені,

Кісендесе, қашпайды, өзі-ақ түседі», – бұл шумақтардан қазіргі қоғамның кеселі болып отырған ысырапшылдық – «жиған малын ысыраптап шашу», жастардың құрмет, сыйластық секілді адамгершілік қасиеттерге мойын бұрмауы – «паңдықпен қорсыну кісіні», маскүнемдікке салыну – «тектен–текке шарапқа араны ашылу» секілді кеселді келбеті көрініс табады. Мұндай кеселден аулақ болудың басты шарты да осы шығармадан табылады, ең алдымен: «Өзің таза, тура жолмен жүрсеңіз, Бақыттының бағы сол ғой білсеңіз!». Яғни кез–келген, амал ниеттен, адал ниеттен басталуы тиіс деген қағида осы өлең шумағына тоғысады.

«Құтты білік» басынан соңына дейін білімді ұлықтайтын шығарма десек қателеспейміз. Жүсіп Баласағұн исламның гүлденген дәуірін көрген ғұлама. Ол Құранның «оқы» деген басты қағидасы мен исламда білім жинап, ғылым игерген мұсылманның дәрежесінің жоғары екендігін ұғына білді. Сол себепті, білім мен білік кез-келген қоғамның адамгершілік, тыныштық, достық, сыйластық қатынастарының ұйытқысы, өлшемі деген ойды өз шығармасында береді:

«Ақыл – шырақ, қара түнді ашатын,

Білім – жарық, нұрын саған шашатын.

Ақыл қолдап, біліммен ер жетілер,

Екеуімен қадірі артып, бекінер».

Шығармада кездесетін «Пайдасы көп, аз ақылды аз деме, Қадірі көп аз білімді аз деме!», «Ақыл, білім бейне кісен кісіге, Кісенді көп бармас қылмыс ісіне», «Ақыл – сенің анттасқан нақ жолдасың, Білім – сенген мейірімді қандасың», «Ақыл керек білім таңдап аларға, Білім керек іске жақсы қарарға», т.б. шумақтары қазіргі жастардың жадында сақталар қағидаларға лайық жолдар.

Ақыл, білім адам бойындағы өнегелік қасиеттерді қалыптастыратын, әдепті сақтайтын ұғым. Әдеп, қатынас этикасы ақынның кемел қоғам жолындағы басты ұғымы. Бұл жерде шығарма жазылған дәуірдегі ислами қатынастың озық үлгісін байқаймыз. Бұл мұсылман адамның ислам шарттарын сақтай отырып сыртқы ортамен қатынасы, діни терминде – «ахлағы». Ислам әдебіне негізделген қатынас қағидалары жеңіл тілмен, түсінікті етіп беріледі, шығармада ғалым-білгірлерден бастап, оташы, ақын, балгер, жұлдызшы, сатушы, малшы, пақыр-міскіндерге дейін олармен қатынас жасау ережесі үйретіледі.

«Табынумен таппас Алла әзір, құл,

Табынушы жолын білсең, нәзік жол» немесе:

«Алланың бар сүйініші білемін –

Құлышылқтың ішінде, ұлық, жүрерін.

Татқың келсе бар ләззатын ақтарып,

Түгел орында құлшылықтың шарттарын», - деген өлең жолдары Аллаға деген ниеттің тазалығы мен амалдардың толық орындалуын ескерткендей.

Ал: «Жаратқан! – деп, көзін тікті аспанға, –

Ием сенсің! Мен білмеймін басқаңды!» бұл шығармадағы білімі, білігі жетілген, танымы артқан, өз қасиеттерін дамытып, кемелдікке ұмтылған, қоғамның әр мүшесіне сүйіспеншілікпен қарайтын адамның Жаратушысына мойынсұнуы. Шынымен де, өмір заңдылықтарына мойынсұнып, өзіндік тәрбиені қолға алған адамның Алланы Хақ деп танудан басқа жолы қалмайтыны анық. Бұл сол уақыттың және қазіргі ғылымы дамыған жиырма бірінші ғасырдың ақиқаты. Қазіргі таңда адамзаттың – қай діннің, ұлттың өкілі болмасын жалған, деструктивті сенімдердің, радикалды діни ағымдардың шырғалаңына түсуі осы үйлесімділік шеңберінен шығуда жатқандығы жасырын емес.

«Құтты білікте» айтылатын «Ораза, намаз ұстағанды жақтырмай, Жәдігөй деп жаманатты тақты ұдай» деген дінсіздік науқаны үстем болған кеңестік кезеңнің ықпалы қазақ халқының, ата-дінімен қатар, дүниетанымына, бағдарына аз әсер етпеді. Өйткені, қазақы таным, айналамен қатынас, адамгершілік, өнегелік қасиеттері исламнан бөлінбейтін дүние еді. Сол себепті де, жетпіс жыл ішінде халықтың рухы өшпегенімен, руханиятына тиген зардаптар аз болмады.

Ұлттық даналықтың насихатталуы, адам бойын билеп отырған бәсекелестік, ысырапшылдық, маскүнемдік, нашақорлық секілді кесапатты қылықтар мен некесіз сәбилердің туылуы, қарт ата-аналардың қарттар үйін сағалауы, жемқорлық, адам өмірін бағаламау секілді қоғамдық көріністердің жойылуына да ықпал етеді. Осы орайда, «Құтты біліктегі»:

«Бейбастақ қып өсірсе ұлдың қылығын,

Кінәлі – әке, жазығы жоқ ұлының.

Ұл-қыз кесір, болса ессіз, парықсыз,

Жаман қылған бір атасы қанықпыз...

Ұл-қызыңа өнер, білім танытқын,

Өнерімен жақсы құлқы қанықсын!» деген ХІ ғасырда жазылған шумақтары ХХІ ғасырдағы ата-ананың келер ұрпақтың тәрбиесіне жауаптылықтарын естен шығармауын ескерткендей.

Ал келер ұрпақ жастайынан «Құтты біліктегі»:

«Білік (білім) біліп – төрден орын аларсың,

Білік білсең – түзу, берік адамсың.

Біліксіз тіл, жүрек неге жарасын,

Жанды судай біліктен күш аласың.

Қанша білсең, ізден тағы, тағы да,

Білікті адам жетер, тілек бағына» деген білім насихатын оқып,

«Бек кісіге – керек ұят, ақыл, ар,

Зұлмат күш жоқ, ақыл – арды жапырар.

Ұяты бар адамдар пәк момын да,

Ұятты іске тигізбейді қолын да.

Кімге тәңір берсе ұят, намысты,

Оған қоса бергені құт, даңқты!» – ұят, ар–намыс, имандылық секілді қасиеттерді санасына сіңіретін болса – ұлттық танымның, діни сауаттылықтың негізі осы болары сөзсіз.

Иман мен имандылық – адамзат бойындағы барлық жақсы қасиеттер мен игі істердің бастамасы болатын болса, он ғасыр бұрын жазылған «Құтты білік», түсінікті түрде діни әдеп негізіндегі этикалық, ізгіліктік қатынас үлгілерін қоғамдық байланыстың ережелеріне айналдырып берді. Мұнда дін мен дәстүрдің, білім мен ақылдың, хан мен қараның қатынас қағидалары берілген.

Шығармада айтылған ойлар, дін мен діл, білім мен ақыл, пайым мен парасат, білік пен ғылым хақындағы тұжырымдар оқып түзелетін, оқып бағдар алатын, оқып иман бекітетін қол кітапша деуге болады. Шынымен, аталмыш еңбектің сол дәуір қоғамы мен қазіргі оқырман үшін де жатық әрі жеңіл тілі оны кез келген білім іздеушінің қол кітабына айналдырар қасиеттерінің бірі.

Себебі, исламдық дүниетаным шеңберінде жазылған құнды шығарма зайырлы қоғам қалыбымен үндескен, заманауи білім қайнары, қоғам айнасы іспеттес. Сонысымен де ол бүгінгі қоғамда еш өзгертусіз пайдалануға болатын қатынастар үлгісі, ғибрат қайнары ретінде құнды.

 

*****

 

Махмұд Қашқари және оның ислам тарихындағы еңбегі

Махмұд Қашқари 1029 жылы Қырғызстан жеріндегі Ыстықкөл жағасындағы (кей деректе Шу бойындағы) Барсхан қаласында әскерилер отбасында дүниеге келген. Қарахан әулетінен. Қашқарда, Бағдатта білім алған. Византия, Түркия, Қытай және басқа елдерді аралаған. Түркі тілімен қатар, араб және парсы тілдерінде де еңбектер жазған.

Махмұт Қашқари исламдық төрлеу дәуірінде өмір сүріп, шығармашылық қызметімен әйгілі болды. Махмұт Қашқаридің «Диуани лұғат ат-түрк» еңбегі тіл мәдениеті және тәлімдік ғибратты сөздерімен бағалы. Ойшылдың еңбегінде діни ұғымдар мен ислами әдеп түсініктері айқын көрініс береді.

Махмұт Қашқаридың еңбегінде ислам құндылықтар мен тәлімдері, әдептілік ұстанымдары айқын көрінеді. Исламның жалпыадамзаттық құндылықтары ойшыл дүниетанымының негізі ретінде көрінеді. Қашқаридің мұрасындағы ислами құндылықтар қоғам мен адам арақатындағы және тәлім-тәрбиеге қатысты айқындалады. Сондықтан да Қашқари шығармаларында ислам ілімі мен құндылықтары маңызды орын алады.

Махмұт Қашқари түркі тілдес халықтарға ортақ данышпан ғалым. Махмұт Қашқари шығармашылық мұрасымен мұсылман шығысының рухани және мәдени дамуына елеулі үлес қосқан тұлға. Махмұт Қашқаридің «Диуани лұғат ат-түрк» («Түркі сөздерінің жинағы») еңбегінде тіл мәдениетімен қатар, исламның рухани-имани құндылықтары айшықталады. Ойшылдың «Диуани лұғат ат-түрк» еңбегі ежелгі түркі халқының ұлттық сана-сезімімен қатар, олардың дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарын, өмірлік құндылықтарын, ділдік ерекшеліктерін көрсететін құнды мұра. М.Қашқари өз шығармасында түркі халықтарының дүниетанымдық көзқарастарын, ахлағын және діни құндылықтарын ашып көрсетеді. Қашқаридің «Диуани лұғат ат-түрк» еңбегін дінтанулық тұрғыдан зерттеу бүгінгі ұрпақ үшін рухани түп-тамырын табуға жол сілтейтін құндылықтарды танып білуге мүмкіндік береді.

М.Қашқари өз еңбегінде Құран мен Сүннетке негізделген ислам құндылықтарын адамды тәрбиелеу мұратына қолданады. Қашқаридің діни-этикалық ізденістеріне исламның ахлақтық қағидалары мейірімділік, әділеттілік, бейбітшілік, достық, жомарттық, сабырлылық, шүкірлік, тақуалық және т.б. паш етіледі. Қашқаридің діни-этикалық көзқарастары заманы мен халқы туралы бұқараның иман саулығы және әдебі туралы ойлары оның дүниетанымының негізгі тіректерінің бірі.

Қонақты қарсы алғын, асыңды күтірме,

Қуана жар салғын, бір затын зыттырма.

Қазақ халқының қонақжайлылығы мен меймандостығы алыс және жақын шетелдерге белгілі. Қазақтың кең пейілділігі, дархан көңілі ұлттық діліміздің ерекшелігі. Қонағын құдайындай сыйлап, күтетін, жылы жұмсағын, тәтті шәрбәтін қонағына беретін қазақы дәстүр халқымызға тән қасиет. Қазақ дәстүрінде «құдайы қонақ» ұғымы халқымыздың қонақты күту мәдениетінің тереңдігін айшықтайды. «Құтты қонақ келсе қой егіз табады» деген мақалымыз, қазақи меймандостық дәстүрді бейнелейді. Ұлттық мінез бен ділдің қалыптасуына діни құндылықтар мен салт-дәстүрлердің ықпал ететіндігін есепке алсақ, ұлттық ділдің қайнар көзінің бірі ретінде ислам құндылықтарын айтар едік. Ислами әдептегі қонақжайлылық пен кеңпейілділік жөнінде баяндалатын хадистерде: «Аллаһқа және қиямет күніне сенетін кісі қонағын жақсылап күтсін», «Күмәнсіз үш кісінің дұғасы қабыл болады: әкенің балаларына еткен дұғасы, қонақтың дұғасы, зұлымдыққа ұшыраған кісінің дұғасы» делінген. Ислам мәдениетінде үйіне келген қонақты жылы шыраймен қарсы алу, шамасы келгенше күтіп алу, оның мүлкінің амандығына кепіл болу қонақжайлылықтың әдебі. Қонақты күту және оның көңілінен шығу діни әдебіміз және салт-дәстүріміз үшін де маңызды.

Ел басшысы болсаң егер, жағымды істі кәсіп ет,

Бек қасында адамдарға жақсылықты тасып өт.

Қашқари шығармасында қайырымдылық пен жақсылық ұғымдары басшы мен қарапайым адамның өмірлік ұстанымы ретінде суреттеледі. Ықылас – бұл адам жүрегі мен имани ұстанымынан туындайтын іс-әрекет. Ел билеушісі халықты әділдікпен басқарып, олардың құқықтарын қорғауы керек. Құранда: «Расында, Аллаһ өздеріңе тапсырылған аманаттарды иелеріне қайтаруларыңды бұйырды. Егер адамдардың арасына үкім айтқан болсаңдар, әділдікпен айтыңдар» [Ән-Ниса, 58]. Жақсылық жасау бұл мұсылманның ахлақи міндеті. Адам Жаратушының ризашылығын алу үшін жақсылықты шынайы түрде жасаумен қатар, істеген жақсылығын жария етіп міндетсінбейді. Құран Кәрімде: «Жақсылық жасаңдар. Шын мәнінде Аллаһ игілік жасаушыларды жақсы көреді» [Бақара, 195]. «Рас, Аллаһ жақсылық істеушілермен бірге» [Анкәбут, 69].  «Жақсының жаны – жаннат», «Жақсының жақсылығын айт нұры тасысын», «Жақсы сөзге жан семірер», «Жақсымен жүрсең – пейіш» деген халық даналығы, Құран сөзімен мәндес.

Махмуд Қашқаридың «Диуани лұғат ат-түрк» еңбегіне енген түркі тілдес тайпалардың әдебі мен салт-дәстүріне қатысты мақал-мәтелдерде исламның ахлағы мен мұсылманның жеке басына қатысты міндеттері, жанұядағы міндеттері, қоғамдағы міндеттері, адам бойындағы жақсы және жаман мінез-құлықтар пайымдалған. Сондықтан ойшылдың имани тәлім-тәрбие туралы ойларын бүгінгі ислам діні мен мәдениетінің қайта жаңғыруы кезеңінде тиімді қолданудың мәні зор.

Исламның сенімдік және діни құндылықтар жүйесі түркі ойшылдарының шығармаларының негізгі арқауы болды. Қазақ топырағындағы исламның рухани бағыт-бағдары және құндылықтары бұл дәуірдің рухани-мәдени және имани негіздері түркі ойшылдарының мұраларында айқындалды. Сондықтан да қазақ елінің орта ғасырлық рухани-мәдени өмірінде түркі ойшылдарының даналық ұстанымының негізгі арқауы ислам құндылықтары болды. Әбу Насыр әл-Фараби, Махмұт Қашқари, Қожа Ахмет Йасауи, Жүсіп Баласағұн, Сүлеймен Бақырғани және т.б. мұсылмандық өмір салтын, әдептік негіздерін, құндылықтық бағдарларын түркілердің өз тілінде насихаттаған шығармалары бүгінгі ұрпақ тәрбиесі ісіне берері мол мұра. Орта ғасырлық түркі ойшылдары ізгілікті, имандылықты, тақуалық пен көркем мінезділікті ұлықтай отырып, халықтың жан–дүниесі мен дәстүріне сай ислам ілімі мен құндылығын тереңнен толғап, дін жолында білім мен ғылым құндылығын ерекше мән берген. Сондықтан да, түркі даналарының рухани мұрасын бүгінгі жас ұрпақ үшін өркениетті тұрғыдан таныта білу уақыт талабы.

 

* * * * *

 

Ұлттық идеология отбасынан басталады

 

Еліміз тәуелсіздігін алып, әлемдік өркениеттегі өз орын анықтауға бет алғанына да 22 жыл болды. Осы әлемдегі біздің алатын орынымыз қандай, ертең қандай болмақ деген мәселеге тоқтар болсақ олда ұлттың ертеңі оның бүгінгі ұрпағының тәрбиесіне, біліміне, тыныштығына, ұлт алдындағы жауапкершілігін сезінуіне тікелей байланысты екені анық.

Ұрпақ тәрбиесіндегі діни тәрбиенің орны зор. Өйткені діни сауатсыздық және дінсіздік адамзатты құрдымға алып барады. Сол мәселелерді болдырмау үшін өскелең ұрпақты дұрыс арнаға бұру керек. Онымен қоса ата-бабаларымыздың бізге қалдырып кеткен құндылықтарды бойларына сіңіру аға буын өкілдеріне басты міндет. Дін мен дәстүрдің үйлесімді бірлігін берік қалыптастыра білген ұлттың ғана ғұмыры ұзақ болды. Өткеннен өнеге алу – ұрпақтар сабақтастығының кепілі.

Дін тақырыбы қоғамымызда күрделі мәселелердің біріне айналып отыр. Дін арқылы елді біріктіруге де, бұзуға да болады. Қазіргі таңда біріктіруден гөрі бұзу жағы көп көрініс тауып жатқан сияқты. Осыған орай діни экстремизм, діни терроризм деген атаулар жиі аталуда. Жалпы «дін» сөзінен кейін экстремизм, терроризм деген тіркестер қосу ақылға сиымсыз нәрселер. Өйткені дін – адамға адам болуды, ұлттарға бірлік пен тұтастықта өмір сүруді үйретеді, жауапкершілік түсінігін, құлшылық білімін және мінез құлықты қалыптастырады. Дін отбасы, мемлекет және қоғам құрылымын мықты негіздермен қамтамасыз етеді. Дін жеке адам мен қоғам үшін қажет.

Тәрбие – адамзат баласының ғасырлар бойы жинақтап, іріктеп алған озық әлеуметтік тәжірбиесін жас ұрпақтың бойына сіңіру, аға ұрпақ пен жас ұрпақтың өзара бір-бірімен әрекеттесу процесі. Мінез-құлықты қалыптастыру үшін тәрбие үдерісін ұлттық таным негіздерімен үйлестіре жүзеге асыру керек.

Тәрбие – ұзақ және күрделі үрдіс. Адамзат дамуының қай кезеңінде болмасын, тәрбие тиімділігін жетілдіру ісі жүзеге асырылып, бұл процесс әрбір қоғамдағы мемлекет қажеттілігіне бағындырылады. Сондықтан бала тәрбиесіне аса көңіл бөлу қажет. Себебі олар біздің болашағымыз. Біз зайырлы мемлекет болсақ та, ұлтымыздың ата діні ислам екенін ұмытпауымыз керек.

Ислам тәрбиесі дегенде ұлттық тәрбие екеуі бір дүние десек болады, ол қазіргі таңда біздің қоғамымыз үшін аса қажет. Өйткені ата-бабаларымыз дін мен дәстүрді қатар алып жүрген. Сол дәстүрді жаңғыртуымыз жаңа жаңарған заманның талаптарына қалтқысыз жауап беретін әлеует-қуаты күшті тетікке айналдыра білуіміз керек. Өкінішке орай кейбір (батыстық немесе өзге) «құндылықтар» дінімізден, ұлттық тәрбиемізден, дәстүрімізден жоғары болып тұр. Онымен қоса ақпараттық технологиялары дамып тұрған тұста ғаламтор қол жетімді дүние болып тұрған кезде, ұлттық ұстанымдарымызға, дінімізге пайдадан гөрі зиян жағы тиіп кететін сияқты. Олай дейтініміз біз өз балаларымызды тәрбиелемесек ғаламтор сол функцияны атқаруы мүмкін. Бұл жерде ғаламтордың немесе әлеуметтік желілердің пайдасынан зиянын көп көрмейтынымызге, жаһандық үдерістердің ағысымен кетпейтінімізге және ұлттық құндылықтарымыздан айырылып қалмайтынымызға ешкім кепілдік бере алмайды.

Қазіргі таңда біздің қоғамда әлеуметтік топтардың ішінде ең әлсіз буын – ол жастар. Олар сенгіш, еліктегіш, сезімге тез берілгіш. Сондықтан болар дін атын жамылған немесе дәстүрлі емес ағымдардың жетегінде кетуі орын алып жатады. Ал мемлекеттің болашағы жастар, жастарсыз мемлекеттің болашағын елестету қиын. Кешегі «кеңестік» бүгінгі бос кеңістіктерінде кейбір сыртқы күштердің көмегіне сүйенген топтар, ертең еліне қызмет ететін және оны қорғайтын жастарымызға түрлі адамға жат, қоғамға теріс сенімдермен мәдениеттерді тықпалау арқылы олардың саналарын улауда. Ондай топтарды немесе ағымдарды дін деп атауға болмайды. Олар дінді саяси немесе қаржы көзін табу мақсатында пайдаланады. Осыған байланысты қоғамда көтеріліп жатқан мәселені дер кезінде бағамдай білген Елбасы Н.Ә.Назарбаев 2012 жылғы халыққа жолдауында арнайы бір тармақты дін саласына арнап, 21 ғасырдағы Қазақстандағы дін, діни үдерістер туралы тоқталып өтті.

«Қазақстан-2050» Стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Жолдауында: «Бүгінде біздің халқымыз үшін дәстүрлі емес діни және жалған діни ағымдар мәселесі өткір тұр. Жастарымыздың бір бөлігі өмірге осы жат жалған діни көзқарасты көзсіз қабылдайды, өйткені, біздің қоғамның бір бөлігінде шеттен келген жалған діни әсерлерге иммунитеті әлсіз» деп қоғамдағы халқымызды тұтастай алғанда, діни сауатының төмендігін назарға ала отырып, кез келген діни ағымның үгітіне еріп кету себебіне тоқталып кетті. «Біздің Конституция сенім бостандығына кепілдік береді, бұл факт. Бірақ, өздеріңіз білетіндей, шексіз еркіндік деген болмайды. Ол дегеніміз – хаос. Барлығы да Конституция мен заңдар аясында болуға тиіс. Әркімнің таңдау құқығы бар. Діни таңдауға үлкен жауапкершілікпен қарау керек, өйткені, адамның өмірлік салты, тұрмысы, көп жағдайда бүкіл өмірі соған байланысты» деп баса айтып өтті.

Жалпы, ислам тәрбиесі арқылы қоғамдағы келеңсіз жағдайлардан арылуға болады. Оны тал бесіктен бастау керек. Ал оны отбасында қалыптастырған жөн. Ұлттық идеология да отбасыдан басталады. Қарапайым адамдардың өз қарым-қатынастарында да оны қолдану аса қажет. Мәселен, ислам дініндегі сәлемдесудің өзі үлкен тәрбие.

Пайғамбарымыз (с.а.с) ол туралы өз хадистерінде былай деген: «Сендер толық иман келтірмейінше - жәннатқа кіре алмайсындар. Ал өзара сүйіспеншілікте болмайынша - толық иманға келмейсіңдер. Өзара сүйіспеншіліктерінді арттыруға септігі тиетін нәрсені айтайын ба? Өзара сәлемдесіңдер, араларыңда сәлем жайыңдар. «Көлікте отырған адам жаяуға, жаяу адам отырғанға, аз адамдар - көпшілікке, жасы кіші -жасы үлкенге сәлем берсін». «Сәлем» - Аллаһ Тағаланың көркем есімдерінің бірі. Сәлем беру – сүннет болса, алу – парыз. Қарапайым қоғамда отбасы – бірден-бір шынайы ақиқат жұмыс істейтін институт. Ата-ана, ерлі-зайыпты және балалардан тұратын ең кішкене адамдар тобы «отбасы» деп аталады. Балалардың алғашқы  дамуы, қалыптасуы, әлеуметтік қарым-қатынасы, байланыстары, іс-қимылдары мен мінез-құлық нормаларын меңгеруі отбасынан басталады. Отбасы баланың адамгершілік, тұлғалық қасиеттерін, жеке  қабілеттерін дамытып, белсенділікке, шығармашылыққа, жігерлі қайратты болуға тәрбиелейді.

Отбасы ұғымы тек ұрпақ жалғастырумен өлшенбейді. Отбасы – қоғамның маңызды бір бөлігі, ұлттың бүгіні мен ертеңі. Отбасылардың бірлесуінен ұлт пайда болады. Ұлт үшін отбасының маңызы өте зор. Өйткені, ұлттың кемелденуі – отбасынан.

Отбасы ұлтты ұлт ететін, ұлттық және рухани дәстүрлерді үйрететін мектеп. Аллаһ, отан және ұлт алдындағы борыштарымыз алдымен осы жерде үйретіледі. Кішкентайлар отбасыда үлкендердің іс-әрекеттерін қайталайды, осылайша үнемі көріп жүрген әрекеттер рухында жақсылап орнығады да, әдетке айналады. Осылайша баланың адамгершілік табиғаты мен тұлғасы қатыптасады.

Демек, отбасы ұлт өкілін жөргегінен жасытпай, ұлттық құндылықтардан қағажу қалдырмай, этикалық әдеп, әдет, мінез-құлықтардың ұлтқа тән бірегей тәмсілі мен таусылмас қайнар бұлағы діни-рухани тамырларына жалғасқан қасиетті, киелі мекен.

Абай атамыз: «Адамның бір қызығы бала деген» демекші отбасының көркі мен бақыты, шаттығының көзі болып табылатын бала – ата-анаға Аллаһ Тағаланың берген аманаты. Адам мінезінің белгілі түрде қалыптасуы оның қоршаған дүниеге қатынасына байланысты. Балалардың ақ және таза жүректері бір гаухар. Таза бір топырақ сияқты. Таза топыраққа не ексең соны аласың. «Әр бала Исламды қабылдайтын табиғатпен (жаратылыс) туады» дейді пайғамбарымыз Мұхаммед (с.а.с).

Балалар – адам өмірінің қуанышы, олар өмірді мағыналы етеді әрі солардың арқасында адам игілік пен жақсылыққа кенеледі. Алайда бала бақыт көзіне айналу үшін оларды дұрыс тәрбиелеп, үлгілі азамат етіп калыптастыру қажет болады. Егер адамның балалары жақсы болса ол жер бетіндегі ең бақытты адам бола алады.

Бұл туралы Құран Кәрімде былай дейді: «Мал мен балалар - дүние тіршілігінің сәні.» (Кәһф 189-46).  Пайғамбарымыз Мұхаммед (с.а.с): «Әкесінің баласына қалдырған ең үлкен мұрасы – оны жақсы тәрбиелеу» дей отырып бала тәрбиесінің қаншалыкты маңызды екенін атап көрсеткен. Осыған орай Әзіреті Әли былай деген: «Балаларыңды өздерің болмайтын уақыт үшін тәрбиелеңдер, өйткені олар сендер болмайтын уақыт үшін жаралған». Ата-ана баласының тәрбиесіне Аллаһ Тағаланың алдында және халқының алдында да жауапты.

Жалпы жастарымыз ата-бабаларымыз ұстанған құндылықтарды құрметттеп, оны дәріптесе, дініне де берік болары еді.

Ата-бабаларымыз Ислам дінінің сүнниттік жолымен өмір сүрген халық. Бұл жөнінде Қазақстан республикасының президенті – Елбасы Н.Ә.Назарбаев «Қазақстан-2050» Стратегиясында: «Біз мұсылманбыз, оның ішінде Әбу Ханифа мазһабын ұстанған сунниттерміз. Бабаларымыз ұстанған бұл жол ұлттық салт-дәстүрді, ата-ананы сыйлауға негізделген. Ендеше, бүгінгі ұрпақ та әлемдегі ең ізгі дін – ислам дінін қадірлей отырып, ата дәстүрін ардақтағаны жөн» деп атап өтті.

Дәстүрсіз ел, халық, ұлт өмір сүре алмайды. Бұл – мойындалған дүние, яғни дәстүріне берік  болған адам, дініне де адал болады.

 

 

ХІХ-ХХ ғ. басындағы қазақ ойшылдарының діни мұрасы

 

ХIХ-ХХ ғ. басындағы қазақ ойшылдарының мұрасындағы имани-рухани негіздері

ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басында қазақ қоғамында экономикалық, саяси және рухани жағдайдың алмағайып кезеңі болатын. Отарлық әкімшілік жүйе қазақтың мәдениеті мен діни дәстүрін, білім беру жүйесін әлсіретіп құртуға бағытталды. Патшалық Ресей қазақтарды рухани отарлауды тілі мен дінінен, салт-дәстүрінен айыру жолымен шоқындыру саясатын қарқынды түрде жүргізе бастады.

Қазақстанның Ресейге күштеп қосылуының нәтижесінде қазақ халқы орыс мәдениетімен танысып, осы арқылы Батыс еуропалық мәдениеттің озық жетістіктерін игерді. Философ-ғалымдар А.Қасабек, Ж.Алтаев: «Қазақстандағы ағартушылық ойдың қалыптасуына ХІХ ғасырдың 40–60 жылдарындағы орыс ағартушыларының, әсіресе революциялық демократизмнің ықпалы қатты әсер етті. Орыс революционер-демократтарының идеалдары Қазақстан ағартушы-демократтарының жанына жақын келді» деп көрсетеді.

Ағартушылық қазақ мәдениетінде оқу-ағарту және ғылым ісін алға дамытуды мақсат етіп қойған үрдіс болды. Шоқан Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев, Ақмолла Мұхамметиярұлы, Әбубәкір Кердері, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы, Нұржан Наушабайұлы, Шәді Жәңгірұлы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мақыш Қалтайұлы, Жүсіпбек Шайқыисламұлы, Тұрмағамбет Ізтілеуов, Мұхамметсәлім Кәшімов, Ғұмар Қараш сынды ойшылдар қазақ елінің өркендеуінің жолын іздей отырып, ілім-білімді үйрену жолы деп санады.

Бұл дәуірдегі ақындар, ойшылдар мен зиялылар өз білімдерін медреселерде алып, ел мүддесі мен руханияты үшін күш-қайратын жұмсаған қайраткерлер болатын. Қазақ оқымыстылары мұсылмандық шығыс пен батыс мәдениетінің озық жетістіктерін терең меңгеру арқылы, ұлттық болмыс пен ұлттық ділдің ерекшеліктерін тереңінен тану арқылы өздерінің шығармаларының күш-қуаты мен рухани әлеуетін ұлттық-сана сезімді оятуға, рухани құндылықтарды жандандырып, өрлету жолына арнады. Қазақтың ойшылдары мен зиялылары Ресей отарындағы мұсылман халықтарының көшбасшылары тәрізді, ислам діні мен құндылықтарын отаршылдыққа қарсы бағытталған күрестің негізгі тірегі ретінде қабылдады.

ХІХ ғасырдың соңғы ширегі мен ХХ ғасыр бас кезіндегі қазақтың діни-философиясының өкілдері Абай Құнанбайұлы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мәшһүр Жүсіп Көпеев, Ғұмар Қараш, Шәді Жәңгіров, Майлықожа Сұлтанқожаұлы, Нұржан Наушабаев, Тұрмағамбет Ізтілеуов, Ақмолла Мұхамметияров, Әбубәкір Кердері, Мақыш Қалтаев, Нұржан Наушабаев өз шығырмаларында және дүниетанымдық ізденістерінде мұсылмандық мәдениет пен әдебиеттің негізгі тақырыптары Жаратушы мен адам қарым-қатынасы, дүниенің жаратылуы, мұсылмандық ғалам құрылымы, мұсылмандық әдеп пен ахлақ мәселелерін көтерді.

Жоғарыда аталған ойшылдардың мұрасы мен дүниетанымдық көзқарастары ислами философиялық негізде көрінді. Өйткені мұсылмандық мәдениет пен білімнің және рухани тәрбиенің қайнар ошағы медреселерде ислам ілімі мен ғылымы, ислам философиясы  мен мұсылмандық әдеп негіздері оқытылды. Сондай-ақ олардың дүниетанымының қалыптасуына сол заманның белгілі мұсылман ойшылдарының еңбектері мен ислам әлемінде болып жатқан саяси-әлеуметтік, мәдени үдерістер де ықпалын тигізді.

Діни философтар өз шығармашылықтарында мұсылмандық мәдениеттің бастауларына назар аударып отырды. Бұл тұста назар аударатын мәселе ортағасырларда түркі, парсы және араб тілдес халықтар әдебиетінде кеңінен таралған  «назира» дәстүрі болатын. «Назира» дәстүріндегі негізгі ұстаным белгілі бір нақты тарихи уақытта жырланған тақырыпты екінші бір тарихи уақытта белгілі бір халық мәдениетінде жаңа қырынан баяндау, яғни, нақты бір тақырыпты халықтың ұлттық дүниетанымы мен менталитетіне сай және психологиялық қабылдау ерекшелігіне бейімдеп, заманына сай әлеуметтік мәселелерді көтере жырлау.

Осы дәстүрде қалам тартқан қазақ ойшылдары мен жыраулары мұсылмандық шығыстық әдебиеттерінің тақырыптарын қайнар көз ретінде қолдана отырып діни дастандарды тудырды. Бұл дастандарда ғалам жаратылысы, исламның бес парызы, иман шарттары, шариғат үкімдері, хадистер, ахлақ, діни әдет-ғұрыптар жан-жақты көркем түрде бейнеленді.

Жоғарыда айтылғын діни ойшылдардың шығармашылығы туралы М.О. Әуезов былай деп көрсетеді: «Шығыстың кітаби-эпикалық мәдениетін меңгерген және араб, иран классикалық поэзиясының өте көп сюжеттерін, тақырыптарын «назира» рухында жырлаған, мұнымен қоса шығыстың басқа көп халықтарының аңыздарын, ертегілерін, тұрмыс-салт жырларын және батырлар жырларын жатқа білетін бір топ кітаби ақындар жұмыс істеді».

Қазақ оқымыстылары ислам құндылықтарын халық санасында ояту жолымен дәстүрлі мәдениеттің рухын көтеру жолында еңбек етті. Осы кезеңде Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының шығармалары мен діни дастандары, 1884 жылы Қазан қаласында араб әріпінде басылып шыққан Ыбырай Алтынсариннің «Шариат-ул ислам», («Мұсылманшылдықтың тұтқасы»), 1911 жылы шыққан Шәкәрім Құдайбердіұлының «Мұсылмандық шарты», Ғұмар Қараштың еңбектері халық арасында ислам құндылықтары мен мәдениетін, ілімдік негіздерін түсіндіру мақсатын көздеді. Бұл шығармаларда ислам, иман, ихсан, әдеп мәселелері көтерілді.

Қазақ ағартушылығы қазақ ұлтының бүгінгі тағдыры мен болашағы туралы толғанып, халықты рухани ояту және келеңсіз мінез-құлықтан жаңару мен арылу ұлттық құндылықтарды баянды ету жолына қызмет етті. Олар ұлтты бірлік пен ынтымақты тірлігін, дәстүрі мен ұлттық рухты серпілту тарихи сананы сілкіндіру, отаршылдық қанаудан қорғану мақсатында ұлт руханиятын сақтауды қасиетті міндет деп санады. Шоқан, Ыбырай, Абай қазақтың қоғамдық ой-санасындағы ағартушылық философиясының өкілдері ретінде қарастырылып келді.

 

*****

 

Абай және рухани бостандық мәселесі

Абай (Ибраһим) Құнанбаев Құнанбайұлы 10 тамыз 1845 ж. қазіргі Семей облысының Шыңғыс тауларында дүниеге келген ақын, ағартушы, қазақ жазба әдебиетінің, қазақ әдеби тілінің негізін қалаушы, философ, композитор, аудармашы, саяси қайраткер, либералды білімді исламға сүйене отырып, орыс және еуропа мәдениетімен жақындасу арқылы қазақ мәдениетін жаңартуды көздеген реформатор. Абай ақындық шығармаларында қазақ халқының әлеуметтік, қоғамдық, моральдық мәселелерін арқау еткен.

Қазақ ойшылы философы, ақыны, сазгері Абай ислам дініне ықыласпен қарап, ислам руханиятының қағидаларын ұстанды. Абайдың кемел дүниетанымы иман, үміт, махаббат, дін негіздері, ақида (сенім мәселесі), ахлақ, қарым-қатынас сынды мәселелерді қамтиды. Абай мұрасының мәдени, тарихи, рухани, дүниетанымдық негіздері жалпыадамзаттық құндылықтарды ұлықтайтын рухани ұстанымы ұлттық және адамзаттың өзекті мәселелерін көтеріп, оны шешудің жолдарын ұсынды. Абайдың дүниетанымының қалыптасуына ұлттық дәстүрлі мәдениеті, мұсылмандық шығыс мәдениеті мен руханияты және батыс еуропалық мәдениеттің озық жетістіктері ықпалын тигізді. Ұлт мақтанышы және рухани көсемі Абай шығармаларында адамзатты жаратқан Алланы сүю және мұсылмандық мәдениет құндылықтарының өркениеттік астарлары толыққанды түрде айшықталады.

Абай дүниетанымында Алла сансыз ғаламды жаратушы. Абайдың отыз сегізінші қара сөзінде Алланың сипаттары мен есімдері туралы терең діни, философиялық талдау айтылады. «Алланы бар дедік, бір дедік, ғылым құдіреті сыйпаты бірлән сипаттадық» – деп, Алланың бірлігі мен барлығын негіздейді.

Алланың барлығына бүкіл әлемдегі жанды және жансыз заттар, сансыз құбылыстар айқын дәлел. Алланы адам баласы ақылымен және Құранда, хадистерде баяндалған Алланы есім сипаттары арқылы танып біледі. Алла әлемдерді жаратушы және ешбір серігі жоқ. Жаратушы тек өзінің кемелді белгілерімен сипаталады. Алла кемшілік атаулыдан пәк және ұлы. Абай Алланың кемелді сипаттары – білімділігі, жаратушылығы, естушілігі, күштілігі, мәңгілігі, сөйлеушілгі сынды сипаттары туралы былай дейді: «Алла Тағаланың көрмегі, естімегі, біз секілді көзбенен, құлақпенен емес, көргендей, естігендей білетұғын ғылымның бір сипаты».

Алланың өзіде рас, сөзі де рас.

Рас сөз ешуақытта жалған болмас.

Көп кітап келді Алладан, оның төрті,

Алланы танытуға сөз айырмас.

Әманту оқымаған кісі бар ма?

Уәктубиһи дегенмен ісі бар ма?

Алла өзгермес, адамзат күнде өзгерер,

Жарлық берді, ол сіздерге сөзді ұғарға.

Абайдың бұл өлең жолдары исламдағы «Кәлима шаһада» сөзін негіздейді. Сондай-ақ Забур, Таурат, Інжіл, Құран кітаптарын айта отырып, кітаптарға иман келтіру шартын меңзейді. Алланың барлығы мен бірлігін, яғни, таухид қағидатын айқындайды. Құранда: «Жер мен көктің жаратылуында және күн мен түннің алма кезек өзара алмасуында, ақыл иелері үшін (Алланың бірлігін, барлығын білдіретін) айқын дәлелдер бар» [Әли-Имран, 190]. Аспан мен жердегі барлық нәрсені жоқтан бар еткен, бүкіл ғаламды Жаратушыға иман келтіруді ойшыл нақты және айқын көрсеткен. Жаратушы адамзатқа өзіне сыйыну мен құлшылық етуді қалағандықтан, Пайғамбарлар арқылы өзіне ғибадат етудің қағидаларын білдірген.

Абайдың өлеңдері мен қара сөздері ислам ілімі мен оның құндылықтарын ұлттық дүниетаным мен ұлттық ділге сай насихаттаған асыл мұра. Абай өлеңдерінен ұлт рухын, ұлт мінезін, ұлт ділін, ұлттық және діни құндылықтарымызды тереңінен тануға болады.

Құранда былай делінеді: «Аллаһ Тағаланың тамаша есімдері бар. Аллаһты сол тамаша есімдерімен атаңдар» [Ағраф 180]. Құранда Жаратушының 99 көркем есімі мен сипаттары аталады. Адамзат жаратушының есімдері мен сипаттары арқылы Аллаһтың ұлылығын, пәктігін, құдіретін танып біледі.

Махаббатпен жаратқан адамзатты

Сен де сүй ол Алланы жаннан тәтті.

Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп,

Және хақ жолы осы деп әділетті.

Осындай имани сөздер Абайдың исламиятты қолдаған діни ойшыл екендігіне көз жеткіземіз. Абай Аллаһқа шанайы махаббаты және Оған риясыз құлшылық етуді көрсеткен. Аллаһқа шын ниетімен ғибадат ету кәміл мұсылман ететіндігін көрсетеді.

Заманымыздың заңғар жазушы ойшылы М. Әуезов 1934 жылы жазылған «Абай ақындығының айналасы» атты мақаласында: «Абайға Шығыстан кірген бұйымдардың басы ислам діні» деген ұстанымы кейінгі абайтанушы ғалымдар үшін негізгі бағдар болуы тиіс.

Абай толық адам танымы ұғымында ислам құндылықтарының мән-мағынасы толық ашылады. Абайдағы жәуәнмәрттілік ілімі Аллаһ жолында адамзатты кемелділікке бастайтын құндылықтар жүйесін көрсетеді. Абайдың толық адам туралы ілімі бұл исламның құндылықтық ұстанымын көрсетеді.

Абай ұғымында Алланы сүю адамның жеке басындағы абзал қасиеттерді қастерлеу, адамгершілікті негізгі қағидаға айналдыру, ал ол үшін ең алдымен өзіңді-өзің тазалауың қажет екендігін, Жаратушыны махаббатпен сүю, қайырымдылыққа бастайтын жол екендігін көрсетеді.

Абай ұлт руханиятының жарқын шамшырағы мен көрнекті тұлғасы және оның мұрасы ұлттық құндылығымыз. Абай ислам ілімі мен ахлағын еліне насихаттаған, ойшыл ұстаз. Абай мұрасы мен дүниетанымыдық көзқарастыры халқымызыдың ислам құндылықтарын танып білуі үшін рухани негіз болды.

 

*****

 

Шәкәрімнің діни-философиялық көзқарастары

Абайдың ізбасары, қазақтың кәсіби философы, ислам ілімі мен мәдениетінің терең білгірі діни философ Шәкәрім Құдайбердіұлы қазіргі Шығыс Қазақстан облысының Абай ауданындағы Шыңғыстау бөктерінде 1858 ж. шілденің 11-де дүниеге келген. Шәкәрімнің дүниетанымының негізгі ерекшелігі дін және руханилық мәселесін қарастыру мен өзіндік рухани-құндылықтық категориялардың жүйесін ұсыну болды. Ойшылдың рухани ізденістері бүгінгі күннің талаптары тұрғысынан қарасаң да құндылығы мол рухани мұра. Ол адамдар бойындағы имандылық, діни-рухани тазалық мәселелерін қарастыра отырып, бірқатар ұсыныстары мен тұжырымдарын ұсынған.

Рухани ұстазы Абай және замандастары сияқты Шәкәрім шығармаларында толығымен адам мен қоғамдық дамудың жолын іздестіріп, ол діннің ақ жолын қоғамдық дамудың рухани негізі ретінде ұсынып, әрбір адамның өмірлік құндылықтық бағдарын айқындауда имандылық пен білімге сүйену, адалдық, адамгершілік заңдарын басшылыққа алу керектігін тұжырымдаған шығармаларының берері мол, рухани туындылар.

Шәкәрімнің «Үш анық»  еңбегі үш ақиқат: сенім ақиқаты, ғылым ақиқаты мен ар-ұжданды көрсетіп, адам үшін маңызды сұрақтарды көтеріп, оған өзінше жауап қатып, адамның рухани дамуының жолдарын тереңінен көрсеткен.

Шәкәрімнің «Үш анық» атты еңбегі ұждан мәселесін талдауға арналған. Адам үшін екі дүниенің бақыты жақсылық пен ізгілікті ұстану екендігі туралы: «Екі өмірге де керекті іс – ұждан, ұждан дегеніміз ынсап, әділет, мейірім» – деп исламның мейірімділік пен әділеттлікті, сабырлылық пен қанағатшылдықты атап көрсетеді. Бұл ислам ілімі мен әдептілік қалпын терең білген ғалымның сөзі. Осы еңбегінде ойшыл: «Адам атаулыны бір бауырдай қылып, екі өмірде де жақсылықпен өмір сүргізетін жалғыз жол – мұсылман жолы» деген сөзінен ислам дінінің жалпы адамзатқа тән құндылықтарды ұстанатын дін екендігін және адамдарды бауырластыққа шақыратын айқын жол екендігін көрсетеді.

Ұждан – ислам ілімінің негізгі ұғымдарының бірі. Шәкәрім ислам ғұламасы ретінде имандылықты, көркем мінезділікті, діндарлықты өз еңбектерінде насихаттаған. Бұл сөзімізге дәлел оның «Мұсылмандық шарты» еңбегі. Бұл еңбегінде: «Иман деген Аллаһ Тағаланың барлығына, бірлігіне, Онан басқа Аллаһ жоқтығына, Құран сөзінің бәрінің шындығына анық ықыласпенен нанбақ» деп Аллаһқа иман келтіру яғни таухид ұғымынан бастайды. Ойшылдың бұл еңбекті жазудағы мақсаты халқына иман негіздерін, шарттарын жеткізуді ойлаған ұмтылысы деп білеміз. Ел-жұртының исламды дұрыс түсініп және дұрыс бағыт алуын мұрат тұтқан Шәкәрім бұл еңбекті ана тілімізде жаза отырып, ұлт дүниетанымына сай дін құндылықтарын түсіндіре білген.

Шәкәрім өз уақытында «Айқап» журналына бес сұрақ қойған: «Алланың адамды жаратқандығы мақсаты не? Адамға тіршілік ең керегі не үшін? Адамға өлген соң мейлі не жөнімен болсын рахат-бейнет бар ма? Ең жақсы адам неғылған кісі? Заман өткен сайын адамдардың адамшылығы түзеліп бара ма, бұзылып бара жатыр ма? Бұл сұрақ  ойшылдың замандастары үшін де, бүгінгі уақыт үшін де өзекті. Өйткені, діннің өркениеттік және құндылықтық негіздерін түсіну әрқашан да маңызды. Жаратушы адамды өзін танып, иман етсін, ғибадат құлшылығын жасасын және бірін-бірі танып білсін деген.

Адам өмірі Жаратушының берген сыйы және аманаты болғандықтан пенде өзінің рухани жан дүниесін байытып, парыздарын орындап, ахлаған жетілдіруі тиіс. Жаратушы тарапынан жіберілген діндерде өткінші және мәңгілік дүниелер туралы айтылады. Бұл діндердегі негізгі түсініктердің бірі. Ислам дінінде бұл дүниеден екінші дүниенің бар екендігіне сену иман шарты болып саналады. Хадисте: «Бұл дүние – ақыреттің егінжайы» деген.

Мұсылмандықта өткінші, сынақ дүниесіндегі пенденің әрбір жасаған ісі таразыға салынатындығы айтылады. Жақсы адам бұл ізетті, қарапайым, ар-ұятты бойына жинаған, иман жүзді, салихалы, сабырлы, ибалы адам. Жақсы адам бойында ұлттық және адамзаттық құндылықтар үйлесімді орнығады. Адам баласы жан мен тәннен тұрғандықтан жан мен тән құмарлықтарын қанағаттандыруға ұмтылады. Парасатты, иман жүзді адам нәпсісін тежеп, өзінің адами қасиетін ардақтап ұстайды. Имандылықты ұстанып, обал мен сауапты білу, халал мен харамды ажырату адамзат қоғамы үшін әрқашан да басты ұғым болып қала беру керек.

Шәкәрім – өз ұлтын бар болмысымен сүйген ұлтжанды, өршіл ойшыл. Ол елінің болашағын, халықтың иманын ойлап, тұңғыиық терең рухани мұра қалдырған.

Ойшыл өзінің «Шошыма, ойым, шошыма» атты өлеңінде былай пайымдайды:

Шошыма, ойым, шошыма,

Келмейді жындар қасыма.

Таһараты жоқ сайтан,

Жоламас менің қасыма.

Қажыма, ойым, қажыма,

Қарама тозған жасыма.

Адаспасаң ақ жолдан,

Қонады бақыт басыңа.

Билет бәрін сабырға,

Кірме ажалсыз қабырға.

Сырласатын күн туар,

Жан қияр жақын тамырға!.

Бұл өлең жолдарында имандылық пен тән және жан тазалығының адам өміріндегі маңыздылығын айқындай келе, дені таза, жаны пәк, иманды жаннан қандай жағдайда да Алланың нұры жауып, бақытқа кенелетіндігіне сенімін білдірді. Осы жолдарда діндегі адамның өз ажалымен бақилық болу мен өзіне қол жұмсау мәселесін көтеріп, адам өмірінде қиындыққа ұшырасқанда барлығын сабырға жеңдіріп, ақ жолдан таймаған жағдайда ғана бақыттың төрі алыс емес екендігін тағы да көрсетеді. Өзі жасынан ислами құндылықтарды бойына сіңіріп, имандылықтың, сабырлықтың, адалдықтың мәні мен маңызын діни тұрғыдан терең түсінген ойшыл, адамдарды имандылыққа, жақсылыққа, сабырлыққа, білім мен ғылым білуге шақырды.

Сен ғылымға болсаң ынтық,

Бұл сөзімді әбден ұқ.

Білгеніңнің жақсысын қыл,

Білмегеніңді біле бер.

Білген ердің бол шәкірті,

Білмегенді қыл шәкірт.

Үйренуге қылма намыс,

Үйретуге болма кер, - деп, білім мен білімсіздіктің арасының жер мен көктей айрмашылықты көрсетіп, білмегеніңді білуден жалықпа, одан арланба, ал білгеніңді ішке сақтамай оны адамзат қажетілігіне жұмсап, басқаларға үйрет деп адам дүниеге келгенен кейінгі өмірі бойына білім нәрін жинақтап, сонымен өзінің өмірлік бағдарын табатындығын жеткізуге тырысты. Өз ұлтының қоғамдық дамуын ғылым-білім жолынан іздеген Шәкәрім өзі де осы жолда қажымай еңбектенгендігі оның сан-саналы ізденістернің нәтижесі болған рухани мұраларынан байқауға болады.

Сонымен, Шәкәрім Құдайбердіұлының рухани ізденістері нәтижесінде туындаған шығармалары жалпы адамзаттық мәселелерді тереңінен толғаған, берері мол құнды дүние. Ойшылдың мұраларында берілген идеяларының төркіні қазіргі рухани жаңару заманында таптырмас бұлақ. Тек сол рухани бұлақтың көзін ашып, сусындау өзін-өзі жетілдіруді көздеген әрбір адамға таптырмас қазына десек артық айтқандық емес.

 

*****

 

Дін және Мәшһүр Жүсіп

Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы (1858-1931, Павлодар облысы, Баянауыл ауданында туған) – ұлы ойшыл, фольклортанушы, этнограф, тарихшы,  философ, қазақ мәдениеті мен әдебиетінің белгілі тұлғасы.

Ұлттық мәдениетімізде өзіндік орны бар Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы өзінің сан салалы шығармашыл ізденістерінде халық ауыз әдебиеті, ел тарихы мен мәдениеті, тіл мен дін, саяси әлеуметтік мәселелерді арқау етті.

Мәшһүр Жүсіп  XX ғасырдың бас кезіндегі қазақ қоғамында болып жатқан саяси әлеуметтік өзгерістерді шынайы суреттейді. Ойшылдың түркі мұсылман халықтардың ынтымаққа, бірлікке заман талаптарына сай еңбек етіп білім алуға шақырады. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы рухани ізденістері – ислам тарихы мен ілімі, философиясы мұсылмандық ахлақ, (мораль), мұсылмандық шарттар туралы діни-философиялық ой-толғаныстармен айшықталады.

Ойшылдың ислам тарихы мен ілімі, пайғамбарлар өмірі туралы білімінің тереңдігі оның дастандарынан айқын көрінеді. Ойшыл ислам дінінің елді бірлік пен ынтымаққа, рухани тазалық пен ізгілікке, білім-ілім ізденуге деген құштарлыққа, адал еңбек етуге шақыратын игі құндылықтарын бүкіл болмысымен түсінген.

Философ-ақын ұлт болмысын жаңғыртатын және рухани биікке көтеретін ислам діні мен ұлт мәдениеті екендігін шығармаларында философиялық оймен танымдық тұрғыда пайымдайды. Сондықтан ойшыл саналы өмірін ұлттық фальклорлық мұрасын, шежіресін, ұлттық рухани ұстанымдырын жинақтап, жариялауға арнады. Ойшылдар халқымыздың ұлттық және діни құндылықтырын азаматтық болмысымен ардақтап, ұлттық бітім-болмысымызды айшықтайтын халық ауыз – әдәбиет үлгілерін жинақтап, қажырлы еңбек етті.

Мәшһүр Жүсіптің дүниетанымының қалыптасуына ықпал еткен –ұлттық құндылықтар, ислам діні мен философиясы, еуропалық ғылым жетістіктері. Қазақ мәдениетінің асыл құндылықтары – тіл, діл, тарих ойшылдың дүниетанымдық ізденістерінің сан салалы болуына негіз болды. Ойшылдың дүниетанымының рухани тірегі – ислами құндылықтар мен ислам дінінің жалпыадамазаттық мұраттары.

Ойшыл дүниетанымы мен шығармашылық ізденістерінде қазақ елінің мәдени мұрасын жан-жақты және жүйелі зерттеу мен зерделеуге бағыт-бағдар ұстаған. Мәшһүр Жүсіп ізденістерінде Аллаһ пен адам, табиғат әлемі мен адам әлемі, қоғам мен адам, адамдар қарым-қатынасы айшықталады.

Ойшыл алған ілім-білімін жинаған тәжірибиесін ұлт игілігіне  жұмсап, ұлттың болашақ тағдыры үшін толғанды. Ол еңбегіңде отаршылдық кезеңінде адам бойындағы ұлтжандылық, белсенділік, ептілік, ізденімпаздық, рухани жетілу, төзімділік, мәрттік, жомарттық, имандылық, батырлық секілді қасиеттерді қадірлеп, имансыздық ысырапқорлық, өшпенділік, көреалмаушылық, ашкөздік, алауыздық, надандық, сарандық, сабырсыздық, имансыздық секілді теріс қылықтар адам болмысын ластап, адамды жарға жығатынын ашып көрсетті.

Жас жеткіншектерді үлкендерді тыңдай білуге, түсінуге, дін мен әдет ғұрыпты құрметтеуге, ұлт үшін аянбай күресуге шақырады. Онсыз өзгерістер заманында ұлттық болмысты сақтап қалу және рухани жетілу мүмкін емес екендігін, яғни ұлттық болашағы жастардың рухани тәлім-тәрбиесіне ерекше көңіл бөліну керектігін болжайды. Ақынның философиялық рухани ізденісі – кемел адам – рухани және ұлттық құндылықтарды өзінің болмысына толық жинаған тұлға. Қазақ елінің рухани құндылықтары отаршылдық пен отарлау үдерісінде жұтылып кете ме? Рухани құндылықтарсыз елдің болашағы не болмақ? Шоқындыру саясаты кезінде дінімізді қалай сақтаймыз? Өркениетті елдермен қалай теңдесеміз? Осы сұрақтар ойшылдың шығармашылық ізденістерінің мәйегін құрайды.

Мәшһүр Жүсіп шығармалары ислам философиясы, ахлақ, әдеп, ілім, ғылым, рахымшылық, ғибадат, иман, әділеттілік, ізгілік, кісілік, жомарттық, намыс, тақуалық, сынды көркем мінездер туралы ой-пікірлерге толы. Мәшһүр Жүсіптің діни дастандары ислам дінінің парыздары мен иман шарттары, ғибадат, жұмақ пен тозақ ұғымдарына қатысты ғибратты пәлсапалық ой-толғаулармен өрілген. Отаршылдық және шоқындыру саясатына қарсы жазылған саяси-әлеуметтік ойлары баяндалған «Сарыарқаның кімдікі екендігі», «Хал-ахуал», кітаптары отаршыл өкімет орындары тарапынан қара тізімге ілініп, ойшыл қуғынға ұшырап, Ташкент қаласына кетуге мәжбүр болды.

Бұл күнде тіл сөйлемес, ақша – шешен,

Жүгірем бай жұмсаса, не мен, не сен.

Дүниеге дінін сатқан адамдардан,

Алыс жүр, бой суытып аман-есен.

Ұлттық ар намысты ояту, рухани жан-дүниені жаңарту, кемелдендіру, әділ болу, жамандық жасамау, жан мен тән тазалығын сақтау, адами қасиеттерді ардақтау, обал, сауап, ар-намыс, рух биіктігі, діни сана кемелдігі, білім-ғылым құндылығы, теңдік, әділеттілік мұраттары – Мәшһүр Жүсіптің рухани ізденістерінің мәйегі. Отаршылдық жағдайында ұлт руханиятының жанашыры ретінде халықтың рухани тұрғыда өрлеуі үшін діни құндылықтарға адалдық көрсету керектігін болжаған философ-ақын рух азаттығын асқақтата жырлайды.

Түзелер қашан жұрт боп мына қазақ,

Қылмаған кім бар дейсің бізді мазақ?!

Кешегі сұм дәуірде тұншығумен,

Өлуге, өлмесек те, қалдық аз-ақ!.

Ақын құлдық сана зардаптарын, еріксіздік, теңсіздік жағдайы рухани отарлықтың ұлт болмысы мен дүниетанымдық бағдарына, діліне, психологиясына тигізген зиянды ықпал-әсерін  жаны күйзеле айтады.

Мәшһүр Жүсіп шығармаларында адамның рухани болмысы мен ақыл-ой көкжиегі ілім-білім үйреніп, ғылымға құштарлықпен берілу арқылы кеңейетіндігін жырлайды.

Не нәрсе парыз болса, ғылым парыз,

Ғылым білсең, өтелер қанша қарыз.

Ғылым дүниенің қыр-сырын, шынайы ақиқатты танып-білуге тосқауыл болатын кедергілерді тудыратын сауатсыздық пен надандықты жояды. Сауатсыздық пен білімсіздік адам ақыл-парасатын қараңғылықтар қапасына қамайды. Білім-ғылымы терең де мықты дамыған ел ғана өркениетті жасай алмақ. Сондықтан да ислам діні ғылымға адамзат үшін зәру құндылық ретінде қарайды.

Пайғамбарымыздың хадис-шәріптерінде білім  үйрену мұсылман еркек пен мұсылман әйелге парыз екендігі айтылған. Мәшһүр Жүсіп білім-ғылым нұры сауатсыздық қапасын бұзар шамшырақ сәуле деп біледі. Қазақ қоғамының дамуына кедергі келтірер керітартпа көзқарастардан арылу арқылы өркениетті елдер қатарына қосыла аламыз деп ой түйеді. Мәшһүр Жүсіп мұрасы – ұлттық және рухани құндылықтарымызға деген жанашырлықтың үлгісі.

 

*****

 

Ыбырай Алтынсарин. Мұсылманшылық тұтқасы

Ыбырай Алтынсарин қазақтың ағартушылық тарихында және ұлттық мектебінің қалыптасуында терең із қалдырды. Ол 1841 жылы қазіргі Қостанай облысының аумағында дүниеге келген. Әкесінен ерте айырылған ол атасының – белгілі би және старшын Балқожа Жаңбыршиннің қолында тәрбиеленді. Ыбырай бала кезінен бастап білімге және өз бетінше оқып білуге бейім екенін байқатты. Көп оқыды, Ресей қоғамының білімді адамдарымен жиі араласып тұрды. Орынборда оқып жүрген кезінде шығыстанушы ғалым В.В.Григорьевпен жақын танысып алды. Ол өзінің бай кітапханасымен Ыбырай Алтынсариннің еркін пайдалануына рұқсат етті.

Білімге құштар жас бос уақытының бәрін де сол кітапханада өткізді. Білген үстіне біле түссем деген құмарлық пен өз халқыма неғұрлым көбірек пайда келтірсем деген абзал арманға ұмтылыс жас Ыбырайдың өмірлік кредосына айналды. Өзінің мінез-құлқы жағынан қарапайым әрі еңбексүйгіш еді, көп оқыды, өзге халықтардың қол жеткен табыстарын неғұрлым көбірек біле түссем деп армандады. Алған білімін өз халқының пайдысына асыруға талпынды.

Қазақ ағартушылығының көрнекті өкілі Ы.Алтынсарин қазақ жастарын ең алдымен оқу, өнер-білім, технологияны игеруге шақырады:

Бір Аллаға сыйынып,

Кел, балалар оқылық,

Оқығанды көңілге,

Ықыласпен тоқылық!

Істің болар қайыры,

Бастасаңыз Аллалап,

Оқымаған жүреді,

Қараңғыны қармалап, - деп, білім мен кәсіп игеру үлгісін ұсынған Ыбырай ел ішінде ғылым-білімді насихаттап, білім алуға және білім иелерінен үлгі алу мұсылмандар үшін парыз екендігін өз шығармаларының негізгі мұраты ретінде айқындайды. Қазақ топырағында зайырлы мектептер ашумен қатар, ол мектептердің оқу бағдарламасына сәйкес 1879 жылы «Қазақ христоматиясы» «Қазақтарға орыс тілін үйретудің бастауыш құралы» атты оқу құралдарын жазған. Кәсіби ұстаздық қызмет атқарған Ыбырай қазақ қыздары үшін арнайы оқыту әдістемелікке негізделген мектеп-интернат ашты.

Ыбырай Алтынсарин қазақ жеріндегі ағартушылық іс туралы өз ойлары мен пікірлерін «Оренбургский листок» газетінде жариялап тұрған.

Ыбырай қазақ балаларының ділі мен жас жеткіншектердің дүниетанымына сай түсінікті тілмен және қисынды өрілген, ғибратты, өнегелі өмір жолы мен әділеттілік, ізгілік, жомарттық, адалдық, тектілік, бейнетсүйгіштік, яғни көркем мінезділік ұстанымдарын ұлықтайтын төл еңбектерімен қатар, жасөспірімдер үшін өз уақытының озық ойлы ойшылдары мен ұстаздарының еңбектерін қазақ тіліне тәржімелеу арқылы білім мен көркем мінезділік, имандылық негіздерімен үндесетіндіктен үйлестіре жүргізу дәстүрін ұстанады.

Ыбырай өсиет өлеңдерінде адамаралық қарым-қатынастың әдептілік негіздерін аша отырып, сабыршылдық және жомарттық, қарапайымдылық, тәрбиелік, әділеттілік және мейірімділікті адамның адамгершілігінің жоғары болуы және адамның ар-ұятты бағдар етуін, адам бойында көркем мінезділікті қалыптастыру үшін оған жас кезінен халал мен харамды, жақсылық пен жамандықты айыра білетіндей етіп, имандылық пен адамгершілікке негізделген дұрыс тәрбие беру.

Бәріміз бір адамның баласымыз,

Жігіттер, бір-біріңе қарасаңыз.

Өмір деген бес күндік кетер өтіп,

Атаң барған орынға барасаңыз,

Иманды ер құдайынан ұялады,

Ұялып Иесінен сый алады...

Ренжітпе пенде болсаң бейшараны,

Кәріп көңілі бір сынғақ пияла-ды...

Адамзат баласына тән қасиет – ұялу. «Ұят» ұғымы мен сезімі адамдықтың, яғни адамгершілік үшін басты мәселе. Саналы адам өзінің бейәдеп әрекеті үшін ұяла біледі. Ислам дінінде ұяттылық ұғымы иманмен байланысты қарастырылады.

Пайғамбар хадисіндегі: «Ұят – иманнан», «Ұят пен иман бір-біріне жақын. Егер бірі көтерілсе, екіншісі де көтеріледі. Басқаша айтқанда, бірі кетсе, екіншісі де кетеді» деген сөзінен адамдағы көркем мінезділік өлшемі ретінде ұят көрінеді. Адамның ізгілік пен қайырымдылыққа құштарлығы – бұл оның адамгершілігінің, көркем мінезділігінің белгісі. Ойшылдың пайымдауынша, бұл өткінші дүниеде сыйластық пен қамқорлық, ізгі ниеттілік және қайырымдылық сынды қасиеттер қоғамның рухани тұрғыдан түлеуінің және керісінше, кесапатты мінездерден арылу жолы. Адамдардың бір-біріне қарайласуы мен қиын жағдайда көмек көрсетуі, адамдардың қайғысына ортақтасуы, қорғансыздарға пана болуы бұл шынайы көркем мінезділікті көрсетеді және ол мұсылмандық әдеп пен мәдениеттің көрінісі.

Шынайы ниетімен жақсылық (ихсан) жасау ислам әдебіндегі міндет болып саналады. Риясыз (көз бояушылық) жасаған жақсылық бұл мұсылмандық әдептің қалпы. Істеген амал мен жасаған құлшылық Аллаһ ризашылығы үшін атқарылуы тиіс, яғни Аллаһ көріп тұрғандай етіп жасау.

Құранда ихсан (жақсылық) туралы көп аяттар бар: «Рас, Аллаһ жақсылық істеушілермен бірге» [«Анкәбут» сүресі 69 аят]. «Күдіксіз жақсылық жасағандарға (ихсан иелеріне) Аллаһтың рахметі жауын» [«Ағраф» сүресі 56]. «Жақсылық жасаңдар. Шын мәнінде Аллаһ игілік жасаушыларды жақсы көреді» [«Бақара» сүресі 195 аят]. Адамзат пайғамбары ихсанға қатысты былай деген: «Ихсан Аллаһ тағаланың құзырлығында, оны көріп тұрғандай құлшылық етуің. Сен оны қанша дегенмен көре алмайсың, бірақ ол сені көріп тұр».

Бұзбаңыз әділдікті бұл мал үшін,

Жиясыз оны-дағы бір жан үшін.

Әзәзіл періштенің бастығы екен,

Не болды тәкәппарлық қылған үшін.

Ойшыл Аллаһтың әміріне қарсы келген, әзәзілдің астамшыл іс-әрекетін мысал ете отырып, тәкаппарлық пен мақтаншақтық, менменшілдік Ібілістің ізіне түсу болып табылатындығын болжайды. Тәкаппарлық адам бойындағы ұнамсыз қасиеттердің бірі, себебі, тәкаппарлық Аллаһқа ғана тән сипат. Ұлылық – Аллаһ болмысына тән. Құранда: «Аллаһ  өзін жоғары санағандарды жақсы көрмейді» [Нахыл сүресі, 23 аят]. «Расында, маған құлшылық қылудан паңсынғандар (тәкаппарланғандар) олар қор болып, тозаққа кіреді» [Ғафыр сүресі, 60 аят]. «Жүрегінде титтей кібір болған кісі жаннатқа кіре алмайды» дейді хадис-шариф.

Кішіпейілділік пен ізеттілік – адам абыройын асқақтататын қасиет. Дана халқымыздың «Ұлық болсаң, кішік бол» деуі қазақи болмыстағы көркем мінезділікті аңғартады. Мансап немесе байлығына сеніп тәкаппарлық жасау надандық пен тәрбиесіздіктің көрінісі.

Аюпты сегіз жылдан мың құрт жеді,

Болыпты бөлек-бөлек соның тәні....

Мал жаннан, ру, туған бәрі безіп,

Далада жалғаз жатып «Алла» деді.

– деп, Аюп пайғамбардың сабырлылығын және Аллаға деген сенімінің мызғымастығын жырлай отырып, мұсылман үшін сабырлы болудың жемісті болатындығын болжайды. Сабырлылық туралы Құранда: «Әрине, кім сабыр етіп кешірімді болса, дау жоқ істердің ең маңыздысы осы» [Нұр, 43], «Заманға серт. Негізінен адам баласы зиянда. Бірақ, сондай иман келтіріп, ізгі істер істегендер, бір–біріне шындықты үгіттесіп, сабырды үгіттесеңдер олар зиянға ұшырамайды» [Асыр 1-3] делінеді.

Ислам діні адам баласын жақсылық пен жамандықта, қуаныш пен қайғыда, молшылық пен жоқтықта сабырлы болуға шақырады. Құранда сабырлылық туралы жетпістен аса жерде айтылады.

Ыбырай Алтынсариннің дінге қатысты шығармаларында Құранның рухы мен ислам ахлағы, иман нұры айқын көрінеді. Ойшылдың діни ізденістерін айғақтайтын «Шариат-ул ислам» («Мұсылманшылықтың тұтқасы») еңбегі 1884 жылы Қазан қаласында араб әрпімен жарыққа шықты. Бұл еңбек қазақ балаларының ислам дінінің парыздары мен иман шарттарын, ислам ахлағын ұғындыру және діни пәндерді жеткіншектердің түсінікті және жеңіл қабылдауы үшін оқу құралы ретінде жазылды.

Қазақ ағартушылығы өкілдерінің мұрасы мен дүниетанымдық ізденістерінде ата-баба діні – исламның құндылықтар жүйесі айқын көрінеді. Олар Құран мен хадистің даналығын ұстана отырып, туған халқын білім, өнер, ғылым игілігін игеруге және өркениеттің жетісітіктерін меңгеруге шақырып, дінді ұлтты ұйыстырушы және тәрбиелеуші тұғыр ретінде қарастырды.

Олардың өсиет еткен діннің ақ жолын қоғамның рухани өрлеу мен тәрбиесіне айналдырсақ, ұрпақ тәрбиесіне және діни насихат ісіне қосылған үлкен үлес болмақ.

Діни-ағартушылық ағым өкілдері тазалыққа, имандылыққа, әділеттілікке, адалдыққа құрылған Ислам дінін барынша насихаттап, адамның бұл діннен алар ғибратын айқындаған. Қорыта айтқанда қазақ мұсылман зиялыларының шығармалары – ислам діні мен құндылықтарын насихаттаған асыл мұра.

 

 

Отправить письмом