Статистика блога
195
Записей
3546
Обращений
150414
Посетителей
Областные Управления
(финансируемые из местного бюджета)
Областные управления и департаменты
(финансируемые из республиканского бюджета)

Қазақ халқының дәстүрлі рухани құндылықтары

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ДІН ІСТЕРІ АГЕНТТІГІ

 

ҚОСТАНАЙ ОБЛЫСЫ ӘКІМДІГІ ДІН ІСТЕРІ ЖӨНІНДЕГІ БАСҚАРМАСЫНЫҢ

«ДІНИ ПРОБЛЕМАЛАРДЫ ЗЕРТТЕУ ОРТАЛЫҒЫ» КММ

 

  

Қазақ халқының дәстүрлі рухани құндылықтары

 

Ақпараттық-түсіндіру материалдарының жинағы

  

Қостанай қ. 2014 ж.

ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІНІҢ ДАМУЫ:

МЕМЛЕКЕТ ПЕН ДІН ИСЛАМ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСЫНЫҢ ТАРИХЫ

 

 Ислам дінінің еліміздегі орнығу тарихы он төрт ғасыр уақытты қамтиды. Талас маңында арабтардың 751 жылы қарақытайлармен болған шешуші шайқасы үлкен рөл атқарды. Ғалым Бартольдтың айтқанындай, бұл тарихи жеңіс Орталық Азияның тағдырын шешті. Қытай ықпалында қалудың орнына Орталық Азия мұсылмандыққа бет бұрды.

1043 жылдың күзінде қазақ сахарасында исламды қабылдау бұқаралық сипат алды. Зерттеушілер осы кезде 10 000 түтін иелері 20000 малды құрбан айт мерекесіне орай құрбандыққа шалды деп  хабар береді. Бұл түркілердің жазғы жайлаулары Еділ бойында жайылса, қыстаулары Баласағұнда болатын. Осылайша Каспий маңы мен Еділ бойы мұсылмандық мәдениет орныққан  кеңістікке айналды.

Қазақ елінде ислам таралуының басты кезеңі ретінде Қарахан әулеті (Х-ХІ ғғ.) мен моғолдар (ХІV-ХV ғғ.) дәуірі аталып өтіледі. Себебі Ислам діні осы уақыттар аралығында мемлекеттік дін болып жарияланған.

Қараханидтердің саяси және әскери жеңістері Орталық Азия  аумағына исламның таралып қана қоймай, оның осы жердегі халықтың бұқаралық идеологиясы ретінде ресми  мәртебеге ие болуына жақсы жағдай жасады.

Исламның сауда жолдары арқылы таралуы Алтын Орда мемлекеті мен Жошы ұлысы  нығаюына және жаңа қалалардың дамуына ықпал етті.  Сондай-ақ, ұлан-байтақ Дешті Қыпшақ жеріне ислам мәдениетінің таралуына Қожа Ахмет Яссауидің рөлі өте зор болды.  1263 жылы Берке хан мен Бейбарыс арасында парсы хандығына қарсы бағытталған келісім жасалды. Өз кезегінде Қыпшақ даласынан сенімді одақтас тапқан Бейбарыс крест жорығын тоқтатты.

Ислам қазақ даласында бұрыннан бар қалалар мен қорғандар, камалдар мен кенттердің ірге тасын нығайтып қана қоймай, өзге де шаһарлардың ірге тебуіне ықпал етті. Исламды уағыздайтын мешіттер мен медреселер, ғылым-білім ошақтары бой көтерді. Атап айтқанда, Отырардың шығысындағы Сайрам, Манкент, Тараз, Түймекент, Құлан, Меркі, Баласағұн, Шу қалалары, Сыр бойындағы Сүткент, Ясы (Түркістан), Қарнақ, Сауран, Иқан, Қауған, Өзкент т. б. қалалар жанданды.

Шыны керек, ислам Хорезм мемлекетімен көршілес орналасқан және тығыз байланыс орнатқан елдерде  сәтті таралды. Ал, қазақ этносын қалыптастыруға қатысқан көшпелі тайпалардың әскери-саяси бірлестігі  аумағында ХІ-ХІІ ғғ. исламмен қатар тәңіршілдік, кейбір аумақта христиан діні бәсекелес болған.

Ислам   ұсатанымы нығаюы Алтын Орда халқының бастапқыда Берке хан тұсында (1255-1266), кейін Өзбек хан тұсында мұсылмандықты жаппай қабылдауына алып келді.

Әрі қарай исламның бекуіне Тәуке ханның «Жеті Жарғы» деп аталатын  Заңдар жинағы өз үлесін қосты. Осы заңдар жинағында мемлекеттің мұсылмандық дінге ресми қолдауы көрініс тапты. Мысалы, заңда «Христиан дініне өткендердің ағайын туыстары, оларды барлық меншігінен айыруға құқы бар», «Рухани мұрагерлік тума-туыс пен молдалар қатысуымен өтеді» делінген.

ХҮІ-ХҮІІ ғғ. Қазақ хандығының Орта Азия халықтары мен Еділ бойы татарлармен экономикалық және мәдени байланыстары исламның мейлінше кең таралуына жол ашты. Бұхара, Самарқанд, Ташкент, Хиуа, Түркістаннан келген ислам миссионерлері көптеп саналды.

ХҮІІІ-ХІХ ғғ. Ресей империясына қосылған Қазақстанның исламдануына Ресейдің ислам дініне деген қарым-қатынасы шешуші рөл атқарды. Әуелде, ХҮІІ ғ. Ресей өкіметі көшпелі халық арасына христиан дінін тарата бастайды, бірақ нәтиже бермегендіктен Исламды нығайту қолға алынды. ХІХ ғ. аяғы мен ХХ ғ. басында қазақтар мұсылманша оқудың негізімен таныс болған, әрі осы кезеңдегі исламның негізінде балаларын мұсылман мектептеріне беріп, өздері мешіттерге барып тұрған.

1906 жылдың көктемінде Верныйда Түркістан өлкесі мұсылмандарының І құрылтайы өтті, оған 100-ге жуық делегаттар қатысты. Сөйтіп, өзге де саяси партиялар мен қоғамдық ұйымдар сияқты діни қауымдастық ресми түрде тіркелді.

1917 жылы мемлекеттік басқару мәселесіне байланысты жалпықазақ съезі өтті. Орынбор қаласында өткен екінші жалпы қазақ съезінде  «Алаш Орда» автономиясы дүниеге келді. «Алаш» саяси партиясының Бағдарламасында мемлекеттің шіркеуден  бөлінуі, заң алдындағы барлық діндердің теңдігі, барлық діни  білімнің насихатталу бостандығы, Қазақстанда жеке муфтиаттың құрылу мәселелері ұсынылды.

ҚАЗАҚТЫҢ ҰЛТТЫҚ САЛТ-ДӘСТҮРЛЕРІ ЖӘНЕ ИСЛАМ 

Теріс пиғылдағы деструктивті ағымдар мен топтардың ұлттық салт-дәстүр мен ғұрып-әдеттерге шабуыл соңғы кезде тыйылмай отырған белгілі. Бұндай шабуылдар шығыстық және батыстан келген жаңа діни ағымдардың негізгі қаруына айналып отыр. Қазақ халқының той-томалағы мен өлім-жітімінде атқарылатын дәстүрлердің шариғатта негізі жоқ, оны істегендердің діннен шығатыны туралы айтып та жүргендер жеткілікті. Беташар, келіннің сәлем беруі, қайтыс болған адамның артынан 7, 40 күндік, жылдық асын беру, Наурыз мерекесін тойлау, жеті шелпек тарату және т.б. салттарды дін негіздеріне қайшы келетін әдеттер ретінде қарау белең алуда. Дәстүр мен дінді бір-біріне қарсы қою әрекеттері исламофобияны туындауына жағдаяттар жасау үстінде.

Шариғаттың үкімімен үйлескен халқымыздың дәстүрі ретінде, қайтқан адамның артынан елге ас беруді көрсете аламыз. Жетісі, қырқы немесе жылдық ас берудің өзінде қайырымдылықтың үлкен мәні жатыр. Астың артынан қайтқан адамның рухына Құран бағышталып, жиналған халықпен бірге алдынғы өткендердің күнәләрінің кешіруін Аллаһтан тілейді. Ал елге берілген астың негізгі мәнінде оның садақа ретінде қабылдануы жатыр. Елге берілген астан кейін Құран оқып, бағыштау халықтың дәстүрінің бір бөлшегі ретінде қалыптасқан.

Келіннің сәлем беруі және беташарды бидғаттар қатарына қосып, адасушылық ретінде қабылданып жүр. Келіннің иіліп сәлем беруі ғибадат кезіндегі рукуғ амалына теңестірілуде. Яғни, «адамның тек қана Алланың алдында ғана иілуіне рұқсат бар, ал адам баласынының алдында иіліп сәлем берсе ширк жасайды» деген тұжырым келіп шығады. Алайда келіннің сәлем беруіндегі мәннің бірі жаңа үйдің табалдырығынан аттаған кездегі құрмет көрсетуінде жатыр. Бұл жерде ғибадаттық сипат жоқ. Керісінше исламның талаптарына сай сәлем беру, құрмет көрсету ілтипаттары көрсетіледі. (Кейбір аумақтарда беташар кезінде аруақтарға да сәлем салынады. Ол діни тұрғыдан тікелей ширкке жатпаса да рұқсат етілмеген нәрсе. О дүниеге өткен адамның рухына сәлем беру – Мединедегі Мұхаммед пайғамбардың (с.ғ.с.) қабірін зиярат еткен кезде ғана рұқсат).

Ғұрып сөзі арабша «әл-урф»  сөзінен шыққан. Адамдарға үйреншікті болған, әдеттегі іс-әрекет, үрдістерге айтылады. «Әл-урф» сөзінің шариғаттағы терминдік анықтамасына дін ғалымдары: «Ол ақыл-ойдың, логиканың құптауымен көңілдерге орныққан, адам табиғаты қабыл алатын нәрселер» деген анықтаманы береді. «Әдет» сөзі арабша «әл-а’ада» сөзінен шыққан. Мағынасы адамдар арасында көп қайталанатындықтан дағдыға айналған істер дегенді білдіреді.«Дәстүр» сөзі де арабша «дустур» деген сөздің қазақша баламасы. Арабша мағынасы іс-әрекет жасалатын ереже, заң дегенді білдіреді. Қазіргі араб тілінде бұл, негізінен, бір елдің конституциясы деген мағынада қолданылады. Ислам діні келместен алдын да араб халықтарының осы ұғымдарды қолданғанын көре аламыз. Рулық-тайпалық басқару жүйесіне негізделген араб халықтарының дәстүрлері көшпенді, әсіресе қазақ халқының әдеттеріне ұқсас келеді. Уәдеге берік болу, достыққа қиянат жасамау, қонақжайлылық секілді ұқсас салттар ертеден келген, халықтың болмысымен біте қайнасқан қасиеттерден болып табылады. 

ІХ-Х ғасырда ислам діні араб түбегінің шекарасынан шығып әртүрлі халықтар арасында таралып әлемдік дінге айналды. Мұсылмандықты қабылдаған халықтар мәдениеттерінің сан-алуандығы жаңадан келген дінмен әріқарай байып, шариғатпен өзара үйлесімдік тапты. Бұл кезеңдегі процесстен түркі халықтары да тыс қалған жоқ. Түркі халықтарының 90 пайызға жуық бөлігі қазіргі таңда Ханафи мазхабын ұстанып келуде. Тарихқа көз жүгіртсек ІХ-Х ғасырларда Ханафи ғұламаларының білім ошақтары Қорасан мен Орта Азия аймағында болды. Білім, ғылым, мәдиниеттің дамуы осы ғасырларда даму шыңына жетті. Алтын Орда, Ұлы Моғолдар, Осман султандары осы мазхабты мемлекеттік деңгейге көтеріп, құқықтық саланың дамуына үлесін қосты.

Түркі халықтарының Ханафи мазхабын таңдауында өзіндік ерекшелік бар. Бұл мазхабтың басқа мазхабтардан ерекшелігі мәдениет пен салт-дәстүрге құрметпен қарап, құқықтық алаңда халықтардың тұрмыстық деңгейінде өзінің ырым-тыйымдарынан пайдалануына жағдай жасауы болып табылды.

Қазақ халқының салт-дәстүрі мұсылмандықты қабылдаған мың жылдық кезеңде шариғатпен үйлесімділік тауып, ескі діндерден қалған салт пен жоралғылар бастапқы мәнінен айырылды. Шыңғыс ханның «Яса», Өзбек хан мен Едіге бидің «Низам» жүйесі, Қасым ханның қасқа жолы, Есім ханның ескі жолы, Тәуке ханның «Жеті жарғы» заң жинақтары халықтың әдеттерін ескере отырып, исламның құқықтық жүйесімен бірлесіп дамыған. Бұл процессті Пайғамбарымыз Мұхаммед (с.ғ.с.) - ның өмірлік тәжрибесімен де салыстырып көрсек болады. Ислам діні жіберілгеннен кейін арабтардың бұрыннан бар дәстүрлерінің ішінде шариғатқа қайшы келмейтіндерін алып қалды, ал қайшылығы бар дәстүрлер «хұрафа» (ескі дәуірдің сарқыты) күйінде қалып қойды.

Қазіргі таңдағы салт-дәстүрге қатысты дүниелермен дінді бір-біріне қарсы қою әрекеттері жиі көрініс таба бастады. Бұл талас-тартыстар тұрмыстық деңгейде жүріп жатқанымен, ғылыми тартысқа айналуы қауіптілігі туындауда. Діни догмалар мен мәдениет құндылықтарының арасындағы айырмашылықтардың ерекшелігін ажырата алмағандар дәстүрдегі кейбір дүниелерді бидғаттардың қатарына кіргізуге тырысуда. Бұл тенденция әсіресе сәләфилік секілді буквалистік ағымдардың дінді түсіну, тану әдісінде айқын көрініс тапқан. Ағымдар Құранның «Әй, адамзат! Бір-біріңді тануларың үшін сендерді ұлттар, ұлыстар қылдық» деген («Хұжрат» сүресі, 13 аят) аятын тар шеңберде түсінулері мұсылмандықты ұстанатын түрлі мәдениеттерге қауіп тудыру үстінде. Әсіресе кейінгі он жылдықтың ішінде халық арасында той-томалақ пен өлім-жітімдердегі дәстүрлерге байланысты даулар шығып жатыр. Өлгендерге құран бағыштау, қайтқан кісінің артынан 7, 40 күндік, жылдық асын беру, келіннің сәлем беруі және т.б. дәстүрлерді бидғаттардың қатарына жатқызып жүр. Өлгендердің артынан құран бағыштаудың бұрыстығын және оның жаңашылдық (бидғат) екенін сәләфилер ұранға айналдырған. Құран өлілерге емес, тірілерге түскен дегенді айтады кері ағым өкілдері.

Ханафи, Ханбали және Шафиғи мен Мәлики мәзхабтарының кейінгі үлкен имамдарының ортақ пікіріне сәйкес, барлық жасалынатын жақсылықтардың, бағышталып оқылған Құранның сауабы өлілерге тиеді. Тіпті сахаба Абдуллаһ ибн Омардың қабірдің басында «Бақара» сүресінің алғашқы және соңғы аяттарын оқығаны риуаяттан белгілі. Ән-Нәуауий оған «хасан» деп баға берген. Осы дәлелдерге сүйенген мәзхаб имамдары дұғадан алдын Құран бағыштауды қош көрген.

Имам Жалалиддин Суютий өзінің «Шархис Судури би шәрһи халил мәутә уәл қубури» атты кітабының «Жерлеу кезінде айтылатын нәрселер» бабында былай дейді: «Табарани және Бәйһақилер Ибн Омардан (р.а) риуаят етеді: «Расулуллах салаллаһу әләйһи уәсәлләмнің «Қашанда біреу қаза тапса, оны ұстап тұрмаңдар. Оны қабірге тезірек жеткізіңдер. Оның бас жағында «Фатиха» ні қырағат қылыңдар» деп айтқандарын естідім» деп айтты. Бәйһақидің риуаятында: «Бақараның басын, екі аяғы жағында «Бақара» сүресінің соңын қабіріне оқысын» деп айтылған.

Әз-Зәфәраний: «Шафъий рахимахуллахудан қабір алдында Құран оқуды сұрадым. Ол еш нәрсе етпейді», - деген жауапты қайтарды.

Имам Ахмад бин Ханбал әуеліде бұны жоққа шығарды. Себебі, оған ешқандау риуаят жетпеген еді. Оған риуаят жеткенде бұл пікірінен қайтты. Бұл туралы Ибн Қайым «Китабур рух» кітабының 51бетінде былай дейді: «әл-Халлал айтты: «Хасан ибн Ахмад әл-Уарақадан, ол Али ибн Муса әл-Хаддадтан риуаят етеді: «Ахмад ибн Ханбал және Мухаммед ибн Қудама әл-Жауахирийлермен бірге жаназада едім. Мәйіт жерленгеннен кейін қабір жанында бір соқыр кісі отырып Құран оқи бастады. Сол кезде Ахмад бин  Ханбал оған қарап: «Ей сен! Қабірдің қасында Құран оқу бидғат!» деп айтты. Моладан шыққаннан кейін Мухаммед ибн Құдама Ахмад бин Ханбалға:

«Ей Әбу Абдуллаһ! Мубашшир әл-Халәбий туралы не айтасын?» деп айтты.

«Сенімді адам», деп жауап қайтарды.

«Одан бір нәрсе жаздын ба?» деп сұрады.

«Ия», - деген жауапты алды.

«Мубашшир маған Абдуррахман ибн әл-Алаа әл-Ләжләжден, ол өз әкесінен хабар жеткізді. Осы адам жерленгеннен кейін бас жағында Бақара сүресінің басымен соңғы аяттарын оқуды өсиет еткенін және Ибн Омардың да өсиет еткенін естідім» деп айтқан.

Сол кезде ибн Ахмад оған:

«Қайтып барып ана адамға айт, Құран оқи берсін» деген екен.

Имам Ахмедті Аллаһ рақым етсін, онымен Хақтың арасында қайшылық жоқ еді. 

Ендігі кезекте қазіргі сәләфилердің өз имамдарының пікірлерін бұрмалаған жерлерін көрейік. Ибн Тәймия және Ибн Қайым «жасалған жақсылық пен оқылған Құранның сауабы өліге тиеді» деген пікірді ұстанған. Ибн Қайым былай дейді: «Өліге бағышталатын істердің ең абзалы – садақа, өлі үшін дұға жасау, кешірім сұрау және қажылыққа бару. Ал, Құран оқып, бағыштауға келетін болсақ, оны ақысыз оқып, бағыштаған жағдайда сауабы өліге тиеді». Ибн Тәймия былай деп жауап берген: «Құран оқып сауабын өліге бағыштау үшін адам жалдау дұрыс емес. Мұны ешбір ғұлама құптамаған. Сауабы жететін Құран – ол тек Аллаһ разылығы үшін оқылатын Құран. Құран оқыған адамға оқығанның ақысы ретінде емес, өлінің атынан садақа ретінде берсе, онда бүкіл мұсылмандар бойынша оқылған Құранның сауабы өліге тиеді. Сол секілді сауабын тек Аллаһтан күтіп Құран оқығаннан кейін оны өлілерге бағыштаса, сауабы өліге тиеді. Аллаһ ең дұрысын біледі». Екінші қырынан қарасақ ағымдар Құранның бағышталуына емес, оқылған Құранға ақы берілуіне қарсы шығып отыр. Себебі, бүгінгі халықтың діни сауатының төмендігі және Құран аяттарын білмегендігінен барып мешіттегі имамдарға оқытып, өз садақасын тастап кетеді. Сыртқы және сынаушы көзге бұл Құранның ақысы ретінде қаралуы мүмкін. Ғалымдардың пікірі бойынша оқылған Құранға ақы беруге болмайды, бірақ садақа ретінде беруіне болады деген ортақ ұстанымды ұстайды. Осындай нәзік жерлерді адасушы ағымдағыларға түсіндіріп жеткізілгені абзал! 

Тіпті мола басында «Ясин» сүресін оқу мәндүп амалға жатады. Бұл туралы әз-Зәйләий «әл-Бәһру әр-Раиқ» кітабында Анас (р.а) риуаят етеді. Онда Пайғамбар (с.а.у): «Кімде-кім молаларды зиярат етсе «Ясин» сүресін оқысын, Аллаһ осы күні оларға жеңілдік береді және осы жердегі бүкіл заттардың жақсылығы тиеді» деп айтқан. Имам Ахмад, Ибн Мажа, Әбу Дәуід және әл-Хәким Мақал ибн Ясар (р.а) ден еткен риуаятында Пайғамбар (с.ғ.с.):«Өлілерге «Ясин» сүресін оқыңдар» деп айтқан.

Қарап отырсақ, радикалды діни ағымдардың ұстанымдары ұлттық мүддеге қиғаш келіп, дін мен жергілікті салт-дәстүрді қарама-қарсы қояды. Жат ағымдар мен секталар нақ осы мәселеге алақанын ысқылай кірісіп, өзара тез тіл табыса қалады. Яғни ұлттық құндылықтарды тәркі ету олардың ортақ сипаты болып табылады.

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ДАМУЫНДА

 РУХАНИ ҚҰНДЫЛЫҚТАР МЕН ҰЛТТЫҚ ДӘСТҮРЛЕРДІҢ РӨЛІ

 

Қазақ халқының ұлт және мемлекет ретінде қалыптасуына ислам діні бұрындары да орасан зор ықпал етті. Қазақ халқының бүкіл әдет-ғұрып, салт-дәстүрлері исламдық қағидалармен біте қайнасты. Сол себепті Х ғасырда Қарахан мемлекетінде, ХІІІ ғасырда Алтын Орда мемлекетінде ислам діні мемлекеттік дін болып жарияланды.  Осы заманда, бүгінгі Қазақстан жағдайында да дін исламның рөлі арта түсіп отыр. Исламның рухани құндылықтары «Стратегия-2050» және «Мәңгілік ел» идеяларына толық сәйкес келеді. Өйткені, ислам мемлекетте, қоғамда тыныштық пен әділдік болуын көздейді, сол себептен қазақ топырағында мекендеген жұрттардың рухани өзегі мен мәдениеті қалыптасуына әсері молынан тигізуде.

         Ислам дінінің қазақ мемлекеттігі қалыптасуындағы рөлі мен орны  жөнінде көптеген еңбектер жазылған. Солардың бірі   белгілі исламтанушы Назира Нұртазина өзінің «Қазақ мәдениеті және ислам» монографиясында былай деп көрсетеді: «Ислам діні қазақ қоғамының, мемлекетінің, мәдениетінің идеялық, құқықтық, саяси және рухани-адамгершіліктің  негізі болды. Қазақ халқының дәстүрі мен мәдениетін біз көшпенділікпен байланыста дамыған, көне түркі мұрасы мен бүкіл адамзат тарихына пәрменді рухани фактор болып келген ұлы ислам дінінің бір-бірімен кездесіп, байланысып, сіңісуінің заңды қорытындысы, жемісі деп бағалауымыз керек. Тарихилық пен диалектикалық ойлау тұрғысынан қарасақ, ежелгі түркі дәстүрі өзгермей, бір орында тұруы мүмкін емес еді, ол уақыты келгенде міндетті түрде түбегейлі өзгеріске, трансформацияға ұшырап, түрленіп, руханилануы керек болды».

Ислам діні арқасында түркілер қоғамы жаңа сапалық деңгейге көтеріліп, моральдық, идеологиялық, мәдени-гуманитарлық жағынан толыққанды өркениеттік негіздерді қабылдауға қалай мүмкіндік алса, бүгінгі таңда да дәстүрлі діндердің атқаратын рөлі төмендеген жоқ.

Кез келген мемлекетке көптеген рухани және әлеуметтік-экономикалық  мәселелерін еңсеру діндердің көмегінсіз қиынға соғады. Қазақстан жағдайында түйткілді түйіндерді шешуді ислам мен православиенің қатысуы жеңілдетеді және ол шешімдерге қоғам тыныштығына қажетті көрнекілікті, салиқалықты дарытуымен құнды.

         Ислам елімізге неғұрлым берік орнықса, тәуелсіздік тұғыры соғұрлым мықты болары сөзсіз. Ислам діні мен ұлы Даланың қайталанбас өркениеті ұлтымыз бойында  шыдамдылық, қонақжайлылық, үлкенді силау, басқаға құрметпен қарау сияқты ұлттық менталитет сипаттарын қалыптастырды. Қазақ халқының барлық ұлттар мен ұлыстарға өзіндей қарауы татулықтың кепіліне, тұрақтылықтың кілтіне айналғаны шындық.

Өткен ғасырдың соңында Қазақстандағы православие шіркеуінің қызметі қалпына келуіне себепкер  екі ұлы оқиға орын алды. Біріншісі - 1987-1988 жж. Русьтің шоқындырылуына 1000 жыл толған мерейтой  КСРО-дағы дінге сенушілер үшін шынайы бетбұрыс әкелді.

Алматы қаласында аталмыш  күнді тойлау салтанаты 1988 жылдың тамыз айында өтті. Оған  ресейлік иерархилер, Қазақстан дінбасылары, билік өкілдері мен басқа да көптеген қазақстандық діндарлар қатысты. Екіншісі - 1991 жылы Қазақстан Тәуелсіздік тізгінін өз қолына алды. Сол кездерден  жас мемлекет дәстүрлі діндердің дамуына барынша жағдай жасады. Қамқорлықтан Православ Шіркеуі сырт қалған жоқ. Тартып алынған қасиетті мекендері мен ғибадатханалары қайтарылды. Сонымен қатар діни бірлестіктерге жаңа шіркеулер салу үшін қайтарымсыз жер телімдері берілді. 

1991 жылдың 31 қаңтарында қасиетті Синодтың шешімі бойынша Орыс Православ Шіркеуі үш епархияға: Алматылық және Семейлік, Оралдық және Гуревтік, Шымкенттік және Ақмолалық болып бөлінді. Бүгінгі таңда епархия саны 7-ге жетіп отыр. Қазақстандық әрбір епархияның өз  мерзімді басылымдары - газет немесе журналдары шығады. Радиожәне телебағдарламалар көрсетіліп тұрады. Епархиалдық Басқарманың жанында баспа бөлімі, баспасөз қызметі  жұмыс істейді. Сондай-ақ митрополиттік интернет-сайт ашылған.

Православие діни қызметкерлері бас бостандығынан айыру орындарына, жетімдер мен қарттар және кемтарлар үйлеріне, әртүрлі мемлекеттік және жекеменшік медициналық мекемелерге барып, адамның жеке басының рухани-адамгершілік қасиеттерін дамытуға ат салысуда. 

          Ислам діні сияқты православиенің де өз бойына кең көлемдегі интеллектуалдық күшті жинағаны, сондықтан адамдардың рухани жетілуіне ғажайып мүмкіндіктер туғызатыны, айнала ой тазалығы мен кішіпейілділік, ар-ұят пен қарапайымдылық,  адамгершілік пен адалдық дәнін себетіні сөзсіз.

         Қорыта келгенде, Қазақстандағы дәстүрлі діндер - ислам мен православие араздыққа, келіспеушілікке бастамайды. Олар тек бүкіл адамзатқа ортақ құндылықтарға үндейді. Сол себепті еліміздегі екі басты дін ислам және православиенің дамуына мемлекет тарапынан үнемі көңіл бөлініп келеді. 

 

ҚАЗАҚ ДАЛАСЫНАН

ШЫҚҚАН ОЙШЫЛ ҒҰЛАМАЛАРДЫҢ

РУХАНИ-АДАМГЕРШІЛІК МҰРАЛАРЫ

 

Араб тілі бірнеше ғасырлар бойы Орта Азияда ғылым мен білімнің тілі болды. Отырарлық Әбу Нәсыр әл-Фараби, Ысқақ әл-Фараби, Исмаил әл-Жауһарилер Таяу және Орта Шығыс елдерінде білім молықтырып, әлем мәдениетінің алтын қорынан орын алатын классикалық шығармалар қалдырды. Х-ХІІ ғағасырларда тек араб тілі ғана емес, сондай-ақ бірте-бірте жергілікті халықтың түркі тілінде де шығармалар дүниеге келе бастады. Жүсіп Баласағұни, Махмұт Қашқари, Қожа Ахмет Яссауи салған дәстүрді ХV – ХVІІ ғасырларда Мұхаммед Хайдар Дулати, Қадырғали би Қасымұлы Жалайырилер жалғастырды. Сөйтіп, Ислам өркениеті Орта Азия халықтарының әдебиеті мен мәдениетіне, рухани өміріне орасан әсер етті.

Әбу Насыр әл-Фараби (870-950) ғалым-энциклопедист, арабтілді әлем Аристотельден кейінгі «Екінші Ұстаз» деп атаған. Ол көптеген философиялық трактаттардың авторы, солардың ішінде «Қайырымды қала тұрғындары» атты еңбегінің шоқтығы биік. Бұл еңбегінде әл-Фарабитұрғындары қайырымды, парасатты қаланы мысалға ала отырып, баршаға үлгілі қоғам идеалын ұсынады. Ғалым адам мен қоғам өмірінде ақыл-ойдың ерекше рөліне көңіл бөледі. Өйткені, Алла тағала адамға ерекше ақыл сыйлаған. Ойлау қабілеті дарыған, әрнені ақылға салатын адам қайырымды, әділетті өмір сүруге талпынады және екі дүниеде де бақытты болу мүмкіндігіне ие. «Адамға таңдау еркі берілген, - деп жазады әл-Фараби, - сол себепті ол жақсы я жаман іс-әрекеттерді жасайды және сол үшін сәйкесінше бақ қонады я болмаса жазасын алады». Жақсы мінез-қылық – ақыл-ойы толысқан, шариғат заңдарына жетік кісінің парызы. Демек, парасаттылық - адамның қоғам алдында міндеткерлігін сезіну, қоғамдық өмірде өзін өзі дұрыс ұстаудың мәнді шарты болып табылады. Қайырымды қала тұрғындарын жан-жақты сипаттаған ғұлама жеткізбек ойы түсінікті болуы үшін оны надан, адасқан қала тұрғындарымен салыстыра қарастырады. Сонымен, келешек адамзат қоғамының үлгісі, идеалы, керек десеңіз, теориясы аталмыш трактаттан табылады.

Әл-Фараби Платон, Аристотель бастатқан грек ойшылдары еңбектерін араб тіліне аударды және оларға түсініктемелерін жазды. Сол батыс философиясы мен мұсылмандық ойлау жүйесін синтездеу нәтижесінде адам және қоғам жайлы жаңаша көзқарастар мен идеалдар дүниеге келді. Ғұлама: «Әр адам бақытты болуға ұмтылады, бірақ бақыт дегенді әркім өзінше ұғады» - деп жазады. Шын бақыт, әл-Фарабидің білуінше, қоғамдық өмірде көпке пайдаң тиетін өзі орныңды тауып, қоршаған ортаңмен үйлесімді өмір сүруге саяды. Бұл ретте әл-Фарабидің көзқарасы мен Абайдың «Сен де бір кірпіш дүниеге, Кетігін тап та, бар қалан!» деген өсиеті өзара сабақтасып жатыр.  Адамзаттың екінші ұстазы әл-Фарабидің кез келген қоғамның кемелдену шарты -  ғылымды дамыту, мейірім және әділеттілікті сақтау деген даналық танымы бүгінгі таңда өзектілігімен ерекшеленеді.

Жүсіп Баласағұни бабамыздың «Құтты білік» атты көлемді поэмасы ХІ-ғасырда, Қарахан әулеті билігі заманында дүниеге келді. Ол діни-философиялық шығарма. Онда сан алуан өмір құбылыстары ғалым-теологтың көзқарастары бойынша баяндалған. Поэманы көктей өтетін ортаңғы идея – Алла тағаланы тану және сүю болып табылады.Он сегіз мыңды ғаламды жаратқан және оны мінсіз билеуші жалғыз Құдіреттің бейнесі былайша сипатталады:

Құдіретті бір Хақ барша алапқа,

Саған лайық мәртебе де, мадақ та!

Ол баршаға ризық беріп, жақтайды,

Тойындырып бәрін, өзі татпайды.

Тірі жанды ешқашан аш қалдырмас,

Жеп-ішкізер өзегін еш талдырмас.

Не қаласа – құдіреті жетеді,

Кім-кімді де тілесе, ұлы етеді.

Баласағұни ақынның білуінше, Құдай тағала себепердің себебі, өмір қайнары.Автор табиғатта бар керемет келісім адамзат қоғамында да болса деп армандайды.Ол жырлаған кемел мемлекетүлгісі әлі күнгі маңызын жойған жоқ. Басты кейіпкерлері уәзір Оғдүлміш пен тақуа Одгүрміш бейнелері арқылы данышпан кемеладамның идеалын сомдайды. Біріншісі – мемлекеттік мүддені жоғары қойса, екіншісі – бұл дүниені аулақ серпіп, тек бір Алла дидарына жақындауды мақсат тұтады. Діндар тақуа өзінің көзқарасын ақылман уәзірге былайша жеткізеді:

Енді қара жер қойнына қарағын,

Қанша кісі кірді – әлі орта араны.

Ашып көрсе қара жердің қабатын,

Жатыр не ерлер қайғы қиған қанатын!

Сопы Одгүрміш бұл дүние баянсыз, шындық ахиретте деп бар жүрегімен сенім артады.

Бұл Иемді қалай ғана сүймейін,

Тілеуі үшін қалай ғана күймейін, -

деп Жаратушыға деген шексіз махаббатын жеткізеді. Құдай мен адам, өмір мен өлім, шындық пен жалғандық, махаббат пен зұлымдық арқау болған шығармада, сонымен бірге, халықтың әдет-ғұрып, салт-дәстүрлері де молынан қамтылған. Мақал-мәтелдер, аңыз-әпсаналар өз алдына бір төбе.

Қорытып айтқанда, Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» поэмасы көне түркі поэзиясының маржаны болып табылады.

Махмұт Қашқари бабамыздың ұлы туындысы - «Диуани лұғат ат-түрік» (1070 ж.) атты энциклопедиялық шығармасы. Кітап 8 бөлімнен тұрады. Түркология туралы құнды мәліметтерге толы бұл еңбектің әлі күнге маңыздылығы кеміген емес. Онда түркі тілдері хақында мәліметтер, сонымен бірге, дін, мифология, түркілік салт-дәстүр, әдет-ғұрып, түркілер жайлаған аумақтар туралы мол ақпараттар бар. Қамтылған мақал-мәтелдер саны – 262. Түркі лексикасының 6800 сөзі орын алған.

ХІ-ғасырдың шығармасы «Диуани...»-де Жаратушының Тәңірі, Құдай мен Алла есімдері қатар аталып отырады. Мысалы, «Оларды біз Құдай қаласа, төменде баян етеміз» деген фразалар кездесіп отырады. «Ұмай анаға табынса, ұлды болар» дегені де қызықты. Тәңіріге қатысты және пендешілікті сынға алған тәрбиелік жолдар баршылық:

Тәңірін ұмытып, дүние жинады,

Туысын тиынға бола қинады.

Бақыт – дәулет берсе Тәңірі жолына,

Сәтті күндер туады оның жолында.

Бір көне аңызға сүйене отырып, Тәңірі түркілерді сүйікті жұртым, «өз қосыным»деп жаратқан дей келе, Махмұт түркі халқының ақсүйектік мінез-бітімін былайша жазады: «Оған қоса түріктер көрікті, өңдері ұнамды, жүздері мейірімді, әдепті, үлкендерді құрметтей білетін кішіпейіл, уәделерінде берік тұратын мәрт және сол сияқты көптеген жақсы қасиеттерге ие болған ашық-жарқын жандар».

Энциклопедияның сөздік бөлімінде тәңірлік дәуір терминдері баршылық. Мысалы: «йак – шайтан, пері; кам-шаман; қы – бақыт, дәулет; ном-дін, шариғат; өз-рух, жан; тап-табыну; тат-кәпір; тын-тыныс, жан, рух» делінген. Сөйтіп, қай қырынан алсақ та, Махмұт Қашқаридің «Диуани лұғат ат-түрік» атты шығармасы түркі тарихы мен мәдениетінің баға жетпес мұрасы екенін көреміз.

Қожа Ахмет Яссауи ХІІ-ғасырдың бірінші жарымында көшпенді қазақ тайпалары арасына ислам діні таралуына өлшеусіз үлес қосқан әулие, сопылық ағымның негізін қалаған ғұлама. Ол Оңтүстік Қазақстан жеріндегі Сайрам қаласында дүниеге келген.

Жеті жаста Арыстан Бабқа қылдым салам,

Мұстафаның аманатын бер деп маған.

Сол мезетте мың бір зікір еттім тамам,

Нәпсім тыйып Аллаға бет бұрдым міне.

Сол сияқты:

Алла дедім шайтан менен жырақ қашты,

Әуестік кетіп, менмендік жылжып көшті,

Он екімде бұл сырларды көрдім міне.

Күллі саналы ғұмырын исламды тарату, дәріптеу ісіне сарп еткені жайлы баяндары осылайша жалғаса береді.

Жасы 63 келгенде «мен Мұхаммед-Мұстафа пайғамбардың жасын жасадым, оған адал шәкірт ретінде жарық дүниемен мен де қоштасайын» деп, «Қилует» деп аталатын жер асты шағын үйге орналасады.

Нәпсі мені көп жүгіртті Хаққа бақпай,

Күндіз-түні бейғам жүрдім жасым ақпай.

Нәпсім мен менмендікті отқа жақпай,

Қайғы жұтып жер астына кірдім міне.

Сопы ақын қилуетте 60 жылдай өмірін өткізеді. Сонда «Диуани хикмет» («Даналық кітабы») атты атақты еңбегін жазып аяқтайды. Ұзақ жылдар қилуетті мекен еткен әулие-сопы жарық дүниемен байланысын бір күнге де үзбеген, айналасында жүздеген шәкірттер жиналып, ұлы ұстаздан сабақ алды. Тақуалықтың қыр-сырына қанықты. Онан соң олар (дәруіштер) шартарапқа миссионерлік қызметпен аттанып отырды. Осылайша Яссауи тариқаты деген сопылық қозғалыс дүниеге келді.

Тариқат – діндегі жол. Сопылық деп Алла дидарына ғашық болуды, Оны «жаннан тәтті» сүюді айтады. Сопылық тариқатты мұсылман адамның кемелденуінің саты-сатылары жайлы ілім десек те болады. Ол ілімнің негізін шариғат, тариқат, мағрифат, хақиқатдеген төрт саты құрайды.

Бірақ Яссауидің ең басты миссиясы – тәңірлік наным-сенім жүйесі мен жаңа мұсылмандық дін арасындағы үйлестікті тауып, бірі біріне қамшының өріміндей кіріктіру болды. «Диуани хикмет»-тің ұғынықты түрде киіз туырлықты көшпелі жұрттың өз тілінде өлең сөзбен жазылуы соның айқын айғағы.  Осылайша түркі әлемі үшін Тәңірі мен Алла егіз ұғымға айналды. Яссауиді күллі түркі халықтары пір тұтты, осыны жақсы білген Әмір-Темір әулиенің басына керемет кесене тұрғызды. Түркістан қаласындағы бұл кесенеге тәу етушілер қазір таңда да шартараптан ағылып жатады.

Сөз соңы, қазақ топырағынан шыққан ғалымдардың бір тобы философия, тарих, мәдениет, астрономия, логика, музыка, әдебиет пен тіл, медицина саласындағы еңбектерімен аты шықса, енді бір тобы қасиетті Құран мен тафсир, шариғат, мазһабтар, фиқһке арналған шығармаларымен ел құрметіне бөленген. Бұл ретте Қауам ад-Дин әл-Фараби, Молла Ахмет әл-Женди, әл-Хусейн ас-Сығнақи, Әбу Абдолла әл-Баласағұни, Мұхаммед әл-Кердери сынды тұлғаларды атауға болады.

 

ХІХ-ХХ ҒАС. БАСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ  АҒАРТУШЫЛАРЫНЫҢ ДІНИ ОЙ-ТАНЫМДАРЫ

 

Абайдың өмірі, діни шығармашылығы

Мұхтар Омарханұлы Әуезов өзінің «Абайдың туысы және өмірі» атты   ғұмырнамалық ғылыми еңбегін жазған 1930-40 жылдар арасы кеңестік таптық саясат пен идеология өршіп тұрған шағы болатын.  Сондықтан ғұлама көп жағдайларды  бүркемелеп жазуға немесе аттап өтуге мәжбүр болды. Соның бірі – Абайдың ойшылдық эволюциясы деген мәселе.  Кемеңгер Абайдың кемеңгерлігі неде және ол әлемдік ой шыңына қалай жетті? Бұл жағын тәптештеуге Мұхаңа қатал заман ешбір мұрсат берген емес.       

Абай - ерекше жаратылыс иесі. Абай - қазақтың екінші аты. Сондықтан оның өсу, толысу жолы  мен даналығын    байыптау өзекті мәселе. Төменде   Абайдың ойшылдық эволюциясының үш сатысы сөз етіледі. Біріншісі - Абайдың алдымен оқымысты философ басқышына жеткенін дәлелдеу. Екіншісі -  «Ұстаз-хакім Абай» деген тақырып аясында қараңғылыққа қамалған туған ұлтын ұлы ақынның қолтығынан сүйеп, тарихи жолға алып шыққандығы сөйленеді. 

Абай эволюциясының ең жоғарғы сатысы - әулие хакімдік. Бұл әлемдік ой өрісі. Әлем ой алыбы деңгейі.  Ұлы өмірдің соңғы бөлігін ойшылдың «Ғақлиат-тасдиқат» атты трактатына сүйене отырып, екшеп сараладық.

 

Оқымысты философ Абай (1855-1890)

Абайдың іздену жолының бастапқысы әрі ең ұзағы -  1855 жыл мен 1892 жыл аралығындағы отыз жеті жылдай кезең. Бұл кезеңде Абай әрі ойшыл, әрі оқымысты философ деңгейіне шығады.

Қырдағы өз ауылында, «Ескі там» медресесінде, тіл сындырған он жастағы Абайдың Семей қаласындағы Ахмет Риза медресесінің табалдырығын аттауы қазақ мәдениеті тарихының жаңа парағы болды.   Шәкірт Абай ескіше оқудың әптиек, мұхтасар, нәху салаларын оңай меңгерумен қоса қабат Шығыс шайырларынан өзінің ақындық өнеріне «медет» сұрап, алғашқы өлең шумақтарын қағаз бетіне түсірді. Оған жаңаша да сауатын ашып, орыс тілін шет жағалап үйренгенін қосыңыз.  

Жасы он үшке толғанда қала оқуының ескішесін де, жаңашасын да еріксіз тастап, қыр өміріне араласқан жас Абай жайлы «Құнанбайға көмекші Абай болмай, өзі үшін көп нәр алып өсіп келе жатқан жас болады», - деп көрсетеді Мұхтар Омарханұлы Әуезов өзінің «Абай Құнанбайұлы» атты монографиялық еңбегінде. Өйткені: «Абайға ендігі зор тәрбиеші, ұстаз қазақтың қалың бұқара халқы бола бастайды». 

Шамасы 1885 жылы жазылған «Жасымда ғылым бар деп ескермедім» деген өлеңінде қырық жастағы ақын жастық дәуренінде қапы қалып, қала оқуынан ерте қол үзгеніне опына өкінішін айта келе, сонымен қатар:

Өзім де басқа шауып, төске өрледім,

Қазақта қара сөзге дес бермедім, -

дейді. Бұл жолдар бізге Абайдың жігіт шағы да зая кетпегенін, білім жию жалғаса бергенін жеткізсе керек. Бұл кездің ерекшелігі: ұстазы - «қазақтың қалың бұқара халқы», ал үйренгені – шешендік өнер болды.   Сол заманның салбурын салу, құс салу, салдық құру, ат жарату, ит жүгірту сияқты машықтарын Абай бір кісідей қызықтаған деседі. Сондай-ақ, қолы босағанда Абайдың алданышы «тоғызқұмалақ, дойбы ойнау»  (Әрхам) болса керек.

Жас өмірдің сарасы, шамасы жиырма жылдай уақыт, осымен өте шығады. «Қазақтың ескі сөзі, ескі жол-жобасы, мәтел, тақпақ, ескі биліктеріне елдің маңдай кісілерімен қатар түскендей білім жиып» (Әуезов) болған отыз үш жастағы Абай кезекті жолайырыққа жеткенде, алдынан жаңа бір сәттілік құшағын ашады.

1877-78 жылдың қысында, Мұхаңның білуінше, Абай 12 үлкен іспен тергеліп, Семей қаласынан 3-4 айға шейін шыға алмай жатады. Сотты, яғни     «істі» болуы білім-ілімге бет беруіне себепкер болады.

Осы кездерде Абай «орыс халқының ХІХ ғасырдағы классик әдебиетінің мектебінен өтіп, содан үлкен үлгі, ұстаздық көреді» деп көрсетеді М.Әуезов. Және бұл мектептен Абайдың «нық ұстап шығатын үлгі, түсінігі -  ақындық, халыққа қызмет етудің үлкен жолы деген ұғым болады». 

1878 жылдан орыс зиялысы Михаэлис Евгений Петрович (1841-1913) Семей облыстық Статистика комитетінің хатшысы сайланады да, белсенді, көпшіл ғалым қалада өлкелік музей мен кітапхана аштыруға үлкен үлес қосады. Абай ағартушылық саласындағы екі ұстазы– Михаэлис пен Гросс   екеуімен жиі араласып, солар атаған кітаптарды көп оқып, тіпті зерттей де бастаған соң, «Абайдың алдында жаңа жарық дүниенің шеті ашылғандай  болады» дейді ғұлама М.Әуезов. 

Сөйтіп, Абай 33 жасында ғылым жолын таңдады. «40 жастан асқан соңғы Абай, бізге бір Абай емес, екі Абай болып кетеді, - деп жазады М.Әуезов. – Біреуі: өмірге үйлескісі келмей, заманнан, ортасынан озып шығып, сыншы, ұстаз ақылшы, ақын-данышпан болуға айналған Абай да, екіншісі: күндегі өмірдің бетімен елдің сөзін ұстап, бұрынғыша партия тартыстың, билік әкімшіліктің жолындағы ру басшы, ел меңгеруші Абай».

Көріп отырмыз, абайтану ғылымының іргетасын қалаған ұлы Мұхаң өзінің зерттеу еңбегінде 40 жастан асқан ақынды «оқымысты Абай» дейді және «ақын-данышпан болуға айналды» деп тағы айтады. Біз де шолуымызды ғұлама жазушыға қосылып, Абай оқымысты ғұлама, ғалым философ биігіне шықты деп түйіндейміз. 

Соңғы айтар бір жай, Абай болмысында шығыс ойшылы. Осы себепті Еуропа білімділеріне қатты қызыққан жылдары да Шығыстың жағалауынан қол үзбеген. Мәселен, «Ғылым таппай мақтанба» өлеңінде «ғұламаһи Дауани солай депті ол шыншыл» дегені белгілі. Абайдың дін мәселелерін, Шығыс шайырлары мен мұсылман әлемі ойшыл ғұламаларының еңбектерін үнемі қадағалау, назарда ұстауы толассыз жалғасқанын Мұхаң былайша айтады: «Араб, иран мәдениетінің тарихын тереңдеп зерттеген Абай - .Мантық (логика) , жалпы философия, ахлақ  (мораль)  философиясын да білген».

Ұстаз-хакім Абай (1891-1897 жылдар аралығы)

Ұлы өмірдің бала Абайдан оқымысты философ Абайға дейінгі бөлігін, яғни 1855-1890 жылдар аралығын  жоғарыда саралап өттік.   Енді ұлы өмірдің келесі жалғасы, 1891-1897 жылдар аралығына  үңілмекпіз. Ондағы мақсат – бұл кезеңде Абайдың ұстаз хакім болғандығын дәлелдеуге саяды.

Абай «хакім» мен «ғалым» түсініктерінің айырмасы туралы терең ой-пайымдарын: «Әрбір ғалым – хакім емес, әрбір хакім – ғалым. Ғалымдардың нақлиясымен мұсылман иман тақлиди (еріп иман келтіру) қылады. Хакімдердің ғақлиятымен жетсе иман якини  (шын иман) болады», - деп сабақтайды. Сонымен, ғалымдар - дүниеауи-тұрмыстық ғылымның білгір жүйріктері де, хакімдер - рухани ілімнің иелері.

 Міне бұлайша сатылау Абайдың өзіне де тән. 

Абайды ағарту дәуіріне әкелген де, онан соң төменде сөз етілетін «ұстаз-хакімдік» сатыға байыз таптырмай жетелеген түпкі себеп бар. Ол - қазақ халқының патша үкіметі жан-жақтан қаумалап, құрық салған тарихи хәлі. Бұл жайында абайтанушы философ Ғарифолла Есім өзінің «Хакім Абай» атты кітабының 31-ші бетінде былай деп жазады: «Абайды тек ақын қылмай, ойшыл, гуманист дәрежесіне де көтерген жәйт бар. Ол қазақ халқының тұтас ел болудан қалған, отаршылдық жағдайы».  

Сөйтіп, ұлы Абайдың тереңгі көздегені, түпкі мақөсаты – туған халқын ерікті, мәдениетті елдер санатына қосу.

Абай осы мақсатқа жетудің жолы – оқу, өнер, білім, еңбек, ақыл деп білді.  1891 жылғы «Менсінбеуші ем наданды» деген өлеңінде Абай жаңа жолды барлап, тың бұрылысты таңдап жүрген хәлін былайша білгізеді: 

Менсінбеуші ем наданды,

Ақылсыз деп қор тұтып.

Түзетпек едім заманды,

Өзімді тым-ақ зор тұтып.

Ұлы ақынның осы жылы «адам түзелмей,  заман түзелмейді» деген жаңа парадигмаға табан тірегені талассыз болса керек. Осыған дейін Чернышевский, Добролюбов бастатқан орыс ойшылдарының көзқарастарына сай қоршаған ортаны, заманды түзетуге болады деген идеяға құлай беріліп, мәдени-ағартушылықпен қатты айналысқан ақын бұл бағытының дұрыстығына күмән келтіре бастайды. Кінәні адамның өзінен емес, қоршаған ортадан ғана іздестіру дұрыстық бола алмайды. Өзін емес, өзін қоршаған ортаны өзгертуге ұмтылған жандар ерте ме, кеш пе қоғамды түбегейлі қайта құру керек, ол үшін төңкеріс қажет деген тұжырымға келмек. Асқан ақыл иесі Абай бұл жолды құптай алмаған еді.

Ақын Шығыстық ойлау үлгісіне, яғни адамның мінезін түзеу керек деген жаңаша парадигмаға ден қояды.  Ол үшін не істеу керек?

Ойшыл туған ұлтына тура жол көрсетуге арналған трактат – «Ғақлия» атты рухани еңбекті жазуға шешім қабылдайды. Оны Ғақлия алғысөзінде, яғни бірінші қарасөзінде: «Ақыры ойладым: осы ойыма келген нәрселерді қағазға жаза берейін... енді мұнан басқа ешбір жұмысым жоқ» деуімен жеткізеді.

Қорыта келгенде, 1891 жылдардан беріде Абай ұлт ұстазы әрі хакім. 

Хакім Абайдың ағартушы ұстаз Абайдан айырмасы неде?  Бұл сұрақтың жауабын алғашқы абайтанушы  ғалымның бірі Абдрахман Сағди  «Ақжол» деген газеттің 1923 жылғы алты санында жариялаған «Абай» атты көлемді мақаласында былайша айтады: «Абайдың 20 жылдық әдеби өмірі бар. Соның әуелгі жартысында Абайдың өлеңдері табиғаты, ішкі рухымен тұрмысқа жақын, дәйім тұрмыс қайғыларын, тіршілік түйткілдерін шешеді. Соңғы жартысында өлеңнің табиғатын, ішкі рухын бүтіндей өзгертіп жібереді. ...Соңғы жартысында  (айырықша соңғы 7-8 жылдарында) Алла һәм ахирет туралы терең ойларға кетеді. Алдыңғысы тұрмыстың түрлі дерттерімен суарылған болса, соңғы жартысы діни пікірлер һәм мәшһарға даярлану атымен суарылады».

Профессор Абдрахман Сағди Абайдың қарасөздерімен таныс болмаған. Соның өзінде Абай ойшылдыққа салынған уақытты  тап басқаны анық. 

Абайдың екі қолжазба кітабы болды: бірі - «Ғақлия», бірі - «Ғақлиат-тасдиқат» (қазіргіше 38-қарасөз).  Міне ғұламаның ойшылдық мұрасы дегенде біз негізінен осы екі туындыға иек артамыз. Өйткені, ұлы өмірдің соңғы 10-12 жылы осы еңбектерді жазуға арналғаны күмән тудырмайтын ақиқат.  Төменде осы пайымға мысал-деректер келтірмекпіз.

«1890, 1891, 1892, 1893 жылдар көлемінде, - деп жазады Мұхаң, - Абайдың өлеңдері онша көп болмайды. ....Жалпы, осы аталған жылдарда, Абайдың өз өлеңдерінің онша мол болмауымен қатар оның аудармалары көбейгенін ескеру керек. Және мөлшері 1890 жылдан бастап, Абай ақындық шығармаларымен қатар, өзінің жазушылық еңбегіне жаңа түр – «Қара сөз» деп аталған жанрды қосады» (М.Әуезов. Абай Құнанбайұлы. Монографиялық зерттеу. – Алматы, 1995. - 146-147 бет).

Сөйтіп, «ұстаз хакім» деген тіркестің мән-мағынасы Абайдың өз шығармашылығына жаңа түр «Қара сөз» деп аталған жанрды қосуымен тығыз байланысты.  «Қарасөздер», - деп жазады ғұлама, - көркем прозаның өзінше бөлек, Абайдың өзі тапқан бір алуаны болып қалыптанады. Бұлар сыншылдық, ойшылдық және көбіне адамгершілік, мораль мәселелеріне арналған өсиет, толғау тәрізді».

1890-1891 жылдарға дейін қазақтың сыншыл ұстазы болған Абай енді қазақтың ойшыл көсемі болуға бет түзейді. Абайдың алғашқы трактаты – «Ғақлия» кітабы 1891 жылдан 1897 жылға дейін алты-жеті жыл шамасында дүниеге келеді. Ал, екінші трактаты - «Ғақлиат-тасдиқат» (қазіргіше 38-қарасөз) 1898-1902 жылдары жазылған. Ол туралы төменде сөз етпекпіз.

 

Әулие - хакім Абай (1898-1902 жылдар аралығы)

Ұстазы һәм ағасы Абайдың қайтыс болғанына бес жылдан астам уақыт өткенде Шәкәрім қажы «Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресінде»былай деп жазды: «Ол мұсылманша һәм орысшаға ғылымға жүйрік, һәм Алланың берген ақылы да бұл қазақтан бөлек дана кісі еді. ... Тұрағы қазақ іші болғандықтан, қадірі азырақ білінді. Олай болмағанда, ол данышпан хакім философ кісі еді».

Шәкәрім ұстазын «ғылымға жүйрік» деп қана қоймай, «данышпан хакім» деп атаған. Бұл, сөз жоқ, Абайды жақсы білген әрі өзі де дара тұлғаның дәлді бағасы. Енді Абайдың дос-шәкірті  Көкбай ақынға келсек, ол Абайдың қайталанбас болмысы, яғни «ғайыптығына» орай, «әулие-хакім» деп ат қояды:

Абайдай ұл тумағы болар ғайып,

Насихат, үлгі шашқан жұртқа жайып.

Ахуалын сөйлеп кетті замананың,

«Әулие – хакім» деуге ол лайық.

Сөйтіп, Абайды «данышпан хакім» деп алғаш ұлықтаған кісі Шәкәрім екеніне, сондай-ақ, «әулие-хакім» деп баға берген Көкбай екеніне көз жеткіземіз.  Асқан ақыл иесі, дана Абайдың ақтық сатысы - әулиелік. Сондықтан да оны «әулие-хакім» деген өзіне лайық терминмен ұлықтаудың уақыты жетіп отыр деген ойдамыз. 

1891-1897 жылдары Абайдың мақсаты «қалың елі қазағын» тура жолға салу болғанын, нәтижесінде 41 баптан тұратын «Ғақлия» атты кітабы дүниеге келгенін алдыңғы ізденісімізде байыптадық. Бұл жолы Абайдың 38-ші қарасөзі, төл атымен атағанда «Ғақлиат-тасдиқат» (қысқаша «Тасдиқ») кітабына тоқталмақпыз. Ол соңғы кезеңнің басты жемісі. 

«Ғақлиат-тасдиқат» ерекшелігі - ол берісі ислам әлемі, әрісі  күллі адам баласына   арналған туынды. Теологиялық  трактаттың: «Ей, жүрегімнің қуаты, перзентлерім!» деген  сөздермен басталып, ақтық бөлігінің: «Енді білдіңіздер, перзентлерім!» деуімен аяқталуы осының бір дәлелі. Сөз болып отырған 38-қарасөзінде Абай алдымен Тәңірінің сипаттары мен есімдерін аса қиын сырлы тәсілмен зерттей келе, бір жүйеге салады. Соның нәтижесін: «Сенде бұл ғылым, рахым, ғаделет үш сипатпенен сипаттанбақ» деп қорытады. Қарапайым болып көрінетін бұл тезистегі айтылмыш үш сипатты шығару үшін ұлы Абайдың қаншама ой еңбегін сарп еткен десеңізші.

Белгілі әдебиетші ғалым Рабиға Сыздықова: «38-сөз «Қарасөздердің» ішіндегі ең көлемдісі. Әрі стилі мен тілі жағынан да өзгелерінен оқшауланып тұратын шығармасы» дей келе, бұл туындының тілдік ерекшелігін былайша білдіреді: «... Ислам дініне, философияға қатысты араб сөздерін жиі қатыстырған, тіпті арабша тұтас сөз тіркестері мен сөйлемдері де қатыстырылған. Қазақ грамматикасына тән емес нормалардың дені осы сөздің үлесіне тиеді. Ләкин, уә ләкин, бірлән, һәм деген шылаулар да, дүр, мыш (айтылмыш) жалғаулары да негізінен 38-сөзден табылады». 

Сөйтіп, Абайдың бірінші қолжазба кітабы «Ғақлия» мен екіншісі - «Ғақлиат-тасдиқат» арасындағы айырма мазмұны ғана емес, жазылу стилінен де айқын көрінеді. Алдыңғысы қарапайым сөйлеу нормасына жақын болса, екіншісінде Абай қазақ мәдениетінде «кітаби тіл» деп аталған жазба тіл араб, парсы сөздерін молынан кірістірген.

Гәп сонда,  Абайдың «Тасдиқ» атты кітабы Тәңіріні тану, яғни мағрифатулла іліміне арналған. Ойшылдың мақсаты теологиялық ізденісі арқылы адам мен қоғамның кемелдену заңдылықтарын табу болып табылады.   Абай өзінің 1895 жылғы «Лай суға май бітпес...» деген өлеңінде:

Күні-түні ойымда бір-ақ Тәңірі,

Өзіне құмар қылған оның әмірі, -

дейді.  Міне, күрделі шығарма – «Тасдиқ», толық атауы «Ғақлиат-тасдиқат»-тың дүниеге келуі осы жәйтпен өз түсінігін табады. Абайды әулие-хакім деуімізге тұғырлы тірек те осы шығармасы. Онда Абай әлемдік теология мен философия ғылымының ең күрмеулі мәселелерін қояды. Солардың шешім-пәтуасын табады. Абай өзінің еңбегін не себепті «Ғақлиат-тасдиқат» деп атаған? Бұл атауды арабшадан «Шындықты танудың ғақлиясы» деп аударсақ қате бола қоймас («тасдиқат» сөзінің төркінінде арабтың «сиддық» - «шындық» деген сөзі тұр). 

Білім және ғылым министрлігінің білім беру стандарты бойынша «Дінтану» деген мамандық бұрыннан бар. Ал, таяу жылдарда «Теология» деген мамандық мемлекеттік стандартқа кіруге тиісті. Осы сала  бойынша келешекте мамандар дайындауды қолға алу керек.

Өкінішке қарай, әл-Кинди, әл-Ғазали, әл-Фараби сынды мұсылман оқымыстылары   негізін қалаған теология ілімі орта ғасырлардан беріде ұзаққа созылған тоқырауға ұшырады. Сондықтан да  төл даналарымыз Абай, Шәкәрімніңтеологиялық көзқарастарына тоқтала кетелік.

 Тағы бір айтайық, діннің көрінбейтін сырын зерделейтін ғылымды «теология» (қазақша - Тәңіріні тану) деп атайды.  Шын сенім осы теологияға тәуелді. Танымы-ғылымы жоқ пенденің екі көзін жұмып алып «мен нандым, сендім» дегені шын иманға жатпайды.Тәңірінің заты және хикметі бар. Тәңірінің затыөлшеусіз, олөлшеулі адам ақылына танылмақ емес (әлемдік діндердің көп құдай, үшжүзді құдай, үлкен құдай, кіші құдай, бір құдай деп сан-саққа жүгіртуі содан). Демек, шын иманның тірегі, барша діндерге ортақ негіздер - тек Тәңірінің хикметі туралы ілім, танымдар ғана. Тәңірінің іс-хикметтерін біз сезінеміз, түйсіне аламыз.

Барлық діни сенімдер бойынша Құдай деген - он сегіз мың ғаламды Ғылым сипатымен мінсіз жаратқан Құдірет.  Бұл істің басы ғана. Әрі қарайғы әңгіме - сол «жаратылған ғаламды Құдай тағала қайтіп реттеп, меңгереді?» деген.  Ойшыл ғұламалар күллі ғалам махаббат пен әділетке бағынышты дегенді бірауыздан бекітеді. Демек, Құдай тағаланың хикметін (Құдай ісін) білудің танымдық құралдары – адамның махаббат, әділет сезімдері болып табылады.

Теологиялық білімге ие болған Абай  адамның Алла тағаланы тану мүмкіндігі жайлы 45-сөзінде: «...Неше мың түрлі діннің бәрі де ғаделет, махаббат Құдайға лайық дегендігі» деуімен осыны растайды. Бақсақ, «ғаделет, махаббат Құдайға лайық» деген тұжырым - бұл екеуі Тәңірінің үкімі, басты заңы, әмірі деген мағынаны білдіреді.«Бұлардың (махаббат, әділет) керек емес жері жоқ, кіріспейтұғын да жері жоқ. Ол –Тәңірінің ісі» деп түсіндіреді Абай (міне, біле білсек, діннің алтын өзегі де, таным атаулының шыңы да осы арада).    

«Түгел сөздің түбі - бір, түп атасы – Майқы би» демекші, жинақтап айтқанда, діннің толық мазмұнын – Құдайдың ғылым сипаты және махаббат, әділет заңдары құрайды. Бұл үшеуді «бірдей ұстау» маңызды. Мысалы, махаббат (мейірім) пен әділет өзара сабақтас, мәндес  ұғымдар. Сол себепті Абай 38-сөзінде «ғадәлет-шапағат» терминін айналысқа енгізеді.

Теологиялық танымның берері не? Біріншіден, мемлекет пен діннің дамуы ортақ идеологиялық бағытын табады. Өйткені, адамгершілік мұраты айқын  қоғам (ғылымды болу, мейірім, әділетті ту ету) қарапайым халықтың мәңгі аңсары, идеалы. Екіншіден, бұл әл-Фараби бабамыз «Қайырымды қала тұрғындары» атты трактатында діттеген қайырымды, сол себепті үлгілі қоғам идеалына,  Абайдың «үш сүю», Шәкәрімнің ар ілімдеріне есікті айқара ашатын жәйт.

Мәселе сонда, тек дін ісін діттеу, қала қалама, бірде оңға, бірде солға лоқитын бұралаң жол. Әлемдік діндер тарам-тарам тармақтарға бөлінді, ХУІІ-ғасырдан беріде Еуропа елдерінде мемлекет діннен ірге ажыратты, бағзыда «харижи», қазіргі таңда «исламист», я болмаса «фундаменталист» делінетін ислам жамағаты шықты. Неге? Бұл жайлы әр адам өзі ойлансын.

 Ғылым, махаббат пен әділетке қайтып оралайық. Бұлар ерекше рухани құбылыстар. Кез келген ұлттың болмысын, қай халықтың да мәдениеті, әдет-ғұрпы мен салт-санасы негізін құрайтын ғажайып осылар. Басқадай дәнеңе де жоқ. Ғылым болмаса, адамзат тас дәуірден бүгінгі компьютер заманына жете алмас еді. Күллі көркем әдебиетті, кино мен театр өнерін махаббат, ғадауат майданы көктей өтетіні сөзсіз. Біздің қазақ халқының мәдениетіне ой көзімен қарайтын болсақ, мейлі тәңірлік, мейлі, исламды қабылдаған кезеңдерде болсын, қоғамдағы қарым-қатынастар мен отбасылық тәрбие махаббат, мейірімге (үлкенді сыйлау, ата-ананы құрметтеу және т.б.) сүйенгенін көреміз.  Міне, үш  хақиқат (ғылым, махаббат, әділет) жалынан мықтап ұстау қажеттігі осымен өз түсінігін табады.

Құраннан мәлім, Құдайдың ғылым-құдіреті қандай шексіз болса, Оның мейірім, махаббаты да сондай шексіз.  Абайша Құранның бүтін рухы және Құдай ісі, Хақ жолы ұғымдарының мәнісі - махаббат пен әділетке тіреледі.  Осы ойын қазақ данасы өзінің «Алланың өзі де рас, сөзі де рас» өлеңінде былайша өреді:

Махаббатпен жаратқан адамзатты,

Сен де сүй Ол Алланы жаннан тәтті.

Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп,

Және Хақ жолы осы деп әділетті.

Берісі мұсылман, әрісі бүкіл адамзат ғұламалары ұқтыра алмай жүрген «иман» ұғымына Абайдың өзіндік жол табады, оны «үш сүю» ілімі арқылы жеткізгенінің куәсіміз. Шариғат бойынша «мұсылман - мұсылманның бауыры».  Абай бұл шеңберден асып: «Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп» дейді. 

Сонымен,  мағрифатулла адамның ақылы жеткен ең жоғарғы  әрі құдіретті ғылым. Оның тәрбиелік мәні туралы ойын Шәкәрім қажы өзінің«Үш анық» трактатында былайша айтады: «Басында адам Тәңірінің барлығына нанбаса да толықтыққа жетеді деп ойлаушы едім. Аяғында онымның бекер ой екендігін білдім. Тәңірінің барлығына ақылмен әбден нанбай тұрып адам толық тазалыққа жете алмайды». Міне, мағрифатулла ілімінің Абай, Шәкәрім шығармашылығында ойып орын алатыны осымен өз түсінігін табады.   

 

Шәкәрімнің өмірі, діни шығармашылығы

Шәкәрім (Шаһкәрім) Құдайбердіұлы 1858 жылы 11 шілдеде Шыңғыстау сыртындағы Бақанас жайлауында, қазіргі Шығыс Қазақстан облысының Абай ауданында, туған. 1931 жылы 2 қазанда алты мүшел – 73 жасқа қараған шағында дәл осы Бақанас топырағында қайғылы қазаға ұшырады. ГПУ-дің жендеттері оғынан жан тәсілім еткен әулиенің тәні отыз жыл бойы ойпаңдағы құрқұдық түбінде қалып келді.

Шәкәрім – халқымыздың кемеңгер перзенті, ақын, ойшыл, тарихшы, аудармашы һәм композитор. Ол – ұлы Абайдан тікелей тәрбие алған бас шәкірті, ұлы ақын салған соқпақпен жүріп, оның ісін жалғастырған ізбасары. Оның әкесі Құдайберді аты әйгілі Құнанбайдың үлкен бәйбішесі Күңкеден туған. Яғни Шәкәрім – Абайдың немере інісі.

Сол дәуірдегі ата салт бойынша, Құдайберді бірнеше әйел алған. Бірінші әйелі – Дәметкен (азан аты – Төлебике). Одан Омар, Нұртаза, Шәке (азан аты – Шаһмардан), Шәкәрім (азан аты – Шаһкәрім). Айта кетер жай, соңғы екеуін шешесі «Шәке» және “Шәкерім” деп еркелеткен. Сондықтан келешек ғұламаны мұқым ел де осылай атап кетеді.

Әкесі Құдайберді жасынан жабысқан өкпе науқасынан айыға алмай, 1866 жылдың көктемі – мамыр айының басында 37 жаста дүниеден өткен. Ол жастай дүниеден өткенде артында балалары: үлкені Әмір 14 жаста, Нұртаза 11 жаста, Шаһмардан 9 жаста, Шаһкәрім 7 жаста, Ырызықбай қырқынан шықпай жетім қалды. Үлкен әйелі Төлебике 36 жасында, кіші әйелі Ботантай 33 жасында жесір атанды.

Бесімде оқу білсін деп,

Ата-анам берді сабаққа.

Жеті жаста жетім боп,

  Түскендей болдым абаққа.

Ардақты кенже жетім деп,

Әлпештеді мені көп,

Надандыққа болды сеп,

Қақпай ешкім қабаққа, –

деп басталады ақынның «Мұтылғанның өмірі» атты өмірдерек өлеңі.

Шәкәрім бала жасынан “Мың бір түн” әңгімелерін оқып, ертек қып айтып, араб, парсының бәйіттерін де төгілдіре жатқа соғады екен. “Олармен бірге қазақтың “Ер Тарғын”, “Алпамыс”, “Қобыланды”, “Қыз Жібек” сияқты қиссаларын оқып, жаттап алған. Ескі жыраулардың жыр-өлеңдерін бертінге дейін жатқа айтқанын сан естігем”, – дейді әке биографы Ахат қария.

Кесек мінезді қатты адам болғанымен, атасы Құнанбай ақын болатын немересін жетім деп аяп, қас-қабағына қарап баққан екен. Шәкәрімнің өзі “Шежіре” кітабында былайша ақтарыла жазады: “Қажы марқұм жетім деп аяп, қысып оқыта алмай, ғылымнан мақрұм қалып, жетімдікті сылтау қылып, ойыма не келсе соны істеп, әдепсіз, ғылымсыз өстім. Әйтсе де түркі танып, орысша хат танып қалдым».

Құнанбай қажы Шәкәрімнің 27 жасында қайтыс болған. Сондықтан ақынның оның әлеуметтік істеріне қанық боп, тәлім-тәрбиесін көріп өскендігі күмәнсіз. «Тәтемнің (Құнанбайдың) ауылы біздің ауылдан шалғай болатын, – деп есіне алады ақынның өзі. – Жылына бес-алты рет барғанымның өзінде көп әңгіме айтып, ақыл беретін. Елге адал еңбек сіңірсең, адал болсаң, абыройлы боласың… Көпке жақпай, адал болмай, абырой, атақ алмайсың дейтін».

Ақынның туысы, өскен ортасы және балалық дағды-мінездері туралы сөзімізді түйіндей келе, бала, бозбала Шәкәрімнің нәр алған, үлгі-өнеге көрген қайнары – қырдағы қазақ мәдениеті, кәдуілгі дәстүрлі көшпелі қазақ ортасы деп тұжырамыз.

Шәкәрімнің 25 жасқа дейінгі өлеңдерінен бүгінге жеткені болымсыз. Өз айтуынша, 30 жасқа келгенде бір күйзелісті хәлінде көп өлеңдерін өртеп жіберген екен. Сақталып қалғанының бірі – “Шын сырым” толғауы сүйген жары Айғаншаға арналған. Шәкәрім Айғаншадан Қапыр (Ғафур), Жебрәйіл, Қабыш, Ахат, Зият деген төрт ұл, Күлзия, Жәкім, Гүлләр деген үш қыз сүйеді. Жебірәйіл мен Күлзия жастай шетінеп кетеді.

Жасы 20-ға аяқ басқанда жігіт Шәкәрім болыс болып сайланған соң, болыстық пен би болу сияқты ел билеу жұмысына талай-талай жылдарын жұмсаған. Өзіне-өзі төреші ақын:

Болыстық салды жаман ой:

«Ғылымды әзір қума, қой,

Ұлықтық деген үлкен той» –

Деп осыған лоқыдым.

Арылмас кесел болды бұл,

Іздеген ғылым қалды тұл.

«Азат басым болды құл»,

Еріксіз жемтік шоқыдым.

.Жиырма жыл өткенше,

Өткіздім сүйтіп өмірін,

Қырыққа жасым жеткенше,

Осының жақтым көмірін, –

деп уақыты зая кеткеніне санын соға өкінеді.

Шәкәрімнің 32 жасқа дейінгі творчестволық жолының Абайдікімен қиылысу мезеттерін тесіле тексере отырып, көзіміз анық жеткен нәрсе – ол ағасы Абайдың кеңесіне құлақ түре жүріп, бірақ оның ізіне түсуге асықпаған, үйірге кіруді шет жағалап, ептеп бастаған.

Тек 1889-90 жылдан ғана Абай айналасына өңкей бір талантты жастардың жинала бастағаны белгілі. Шәкәрімнің «Жалыналық Абайға, жүр, баралық!» деген өлең сөзі осы кездікі. Абай мектебiнiң шәкiрттерi, әр буын өкiлдерi – Ақылбай, Мағауия, Көкбай ақын, уақ Мұқа, топай Бейсембай ақын, керей Уәйіс ақын, Кәкiтай және Тұрағұлдардың ішінде маңдайалдысы Шәкәрiм еді. Мәселен, Тұрағұл өзінің естелігінде “бастығымыз Шаһкәрім болып” дейді. Әсіресе, Абай Жидебайға біржола орныққан 1894 жылдан туысы Шәкәрім, басқа да шәкірттері ұстазға жиі қатынап, қолда бар кітап-газеттерімен үнемі алмасып, пікірлесіп отырған. Зерттеушілер екі ақынның «Тәржіман» (Ресей мұсылмандары арасында кең тараған жәдидизм қозғалысының ұйымдастырушысы Исмаил Гаспринскийдің басылымы) газетін үзбей оқығанын анықтап отыр.

Өз шәкірттерінің бірі, әрі бірегейі Шәкәрімнен Абай көп үміт күткен. Ел мұңын мұңдайтын елшіл ақын болуға баулып, сонымен бірге шәкіртінің бетін біртіндеп ғылымға түзеп, дүниеге көзін ашқан. Әуелде ағасы Абаймен ақындық жарысқа түсіп, өз бетінше қарманып көрген Шәкәрім өз қателігін мойнына алып, отыз жасқа толған 1889 жылы «Жастарға» атты толғауын жазады. Онда:

Байладым белді бекем буайын деп,

Жүректі адалдықпен жуайын деп.

Талпынған мақсат іздеп махрұм қалмас,

Адамдық ғылым жолын қуайын деп, –

деуімен енді тек Абайдың ізімен жүруге өзіне-өзі серт береді жас ақын. Осы кездерден махаббат дастандары және қазақ тарихын ғылыми негізге салған «Шежіре» атты еңбегіне кіріскені мәлім.

Қорыта айтқанда, ұстаз бен шәкірттің арасындағы шынайы табысу, түсінісу, рух туыстығы, әсіресе, 1894-95 жылдардан беріде айдан ай, жылдан жыл нығайып, беки түскендігі хақ.

 

Шәкәрімнің шығармашылық жолы

Өз сөзінше, Шәкәрім қырық жасқа толған 1898 жылдан соң ғана, ақыры рухани шапшаң даму мен жылдам жетілудің жолын табады. Бұрынғы Шығыстық қорын енді, жаңа айтылғандай, орыс және Батыс әдебиеті қайнарымен үстемелейді. Әсіресе, қажылыққа барған 1905 жылғы Мекке сапары ағартушы ақынның ой-сана көкжиегін кеңейтіп, рухани соны сілкініс силаған сәт сапар болған.

Шәкәрім Құдайбердіұлы 1917 жылғы Ақпан төңкерісіне дейін бес жылдай, онан соң кеңес өкіметі тұсында 12 жыл сырт Шыңғыстың Бақанас аумағы -Саятқорада оңаша тұрады.  Оңашаланатыны қыс айлары, күз бен жазғытұрым кездері, жаздың үш-төрт айға жуығын ақын Бауырдан жаңағы Бақанас алабының “Кең қоныс” жайлауына көшіп келетін қалың ел ішінде, өз ауылдары арасында өткеретін еді.

 Ұлы Абайдың тәлім-тәрбиесін көрген және Батыс-Шығыстың бай рухани мұрасынан сусындаған Шәкәрімде «Адамның бәрі өз халқың» деген жаңаша ұстаным, тың көзқарас қалыптасты. Дастандары мен өлеңдерінде адам адамға жау болмауы керек, барлық адамдар бауырмалдықпен өмір сүру керек деген пәлсапалық сарын басым бола бастаған. Ғұлама Шәкәрімнің білуінше, қазақ елі дамуының үш шарты бар: біріншісі – қайырымды қоғам құру (ол үшін керегі-халыққа имандылық тәрбие беру), екіншісі – ол қоғамның әділетті болуы (ол үшін керегі - әділ еңбек ету және заңдарды бұзбау), үшіншісі –  қазақ елінің ғылымды көркейтуі, іліми жолмен жүруі.

Түйіндей келгенде, қырықтан соңғы Шәкәрім өмірінің айшықты төрт кезеңі бар: ағартушы-демократ (1898-1912), энциклопедист ғалым-философ (1913-1918), хакімдік (1919-1927) және әулиелік (1928-1931). Бұлардың әрбіріне тоқталу, дәлелдер алу – ұзақ әңгіме. Тек қадап айтарымыз, төрт саты – біз ойдан шығарып отырған жаңалық емес. Біріншіден, оған кемеңгер ақынның философиялық туындылары – тұғырлы тірек. Екіншіден, адам баласы кемелденуінің төрт сатысы ортағасырлық мұсылман ғұламалары қалыптастырған «кәміл адам» ілімі бойынша жақсы мәлім. Олар – шариғат (ғылым жинау деген мағынаны білдіреді), тариқат (тақуалық жолға түсу), мағрифат (Тәңіріні тану кезеңі) және хақиқат (Шынға жету, мұсылманша Алла тағала дидарына жақындау). Бір ғажабы, бұл төртеуі жаңағы Шәкәрімге қатысты айтқан саты-сатылармен дәлме-дәл беттеседі.

Шәкәрімнің діни философиясы

         Төменде Шәкәрім ойшыл ретінде кемеліне келген, жасы 60 асқан шағындағы діни-философиялық поэзиясына шолу жасамақпыз.Ақиқат жалғыз, бірақ оған жету жолдары көп болғандықтан шарқ ұрып толассыз ізденген ғұламалар бірі бірінің қайталануы емес. Әр данышпан хақиқатқа, рух биігіне, әлбетте, өз соқпағымен жетеді.

Шәкәрімнің Абайдан соңғы ұстазы Толстойдың философиясы да «Қайдан келдім, Мақсатым не?» деген сұрақтан бастау алып, адам өмірінің мақсаты ішкі рухын өсіру, гүлдендіру болуға тиіс, зұлымдыққа махаббатты қарсы қою қажет деген ілімді жасауға саяды. Осы мақсатты таптық, нәсілдік, ұлттық құндылықтардан жоғары қойған жағдайда ғана бақытты адам, бақытты қоғам құруға болады дейді орыс ойшылы. Оның білуінше, зұлымдық арқылы жақсылықты жасамақтық еш мүмкін емес.

Енді Шәкәрімнің алғашқы ізденістері мен ой шыңына басқыштау реттілігіне келер болсақ, әуелгі саты ислам діні болғаны, келешек ойшылдың хақиқатты дін аясынан іздегені күмәнсіз.

1880 жылдардан бастап қазақ поэзиясында ағартушылық діни бағытпен астасып жатты. Бұл ерекшеліктен Шәкәрім аман болды, яғни  40 жасқа дейін діншіл ақын болған жоқ дей алмаймыз. Өйткені, бұл Шәкәрімнің діни кітаптарды ізерлеп оқып әрі Құранды тәпсірлеуге тырысып жүрген шағы болған. Мұсылманша көп оқыған және мұсылман ғұламаларының кітаптарынан қол үзбей жүретін болған соң, Оспанның бәйбішесі Еркежан келін боп түскенінде  жас қайнысы Шәкәрімді «молда жігіт» деп ат қойған екен.

Діни догмат құрсауынан босай қалу қиынның қиыны.  Бірақ діншілдер мен пәншілдер жазғанынан талапкер   Шәкәрімөзін алаң қылған жаралыс сырларының жауабын, яғни көңіл ашар ақиқатты, анықты таба алды ма?

Бір өлеңінде:

Не сыр бар дін деген жолда,

Кітап, тәпсір, қожа, молда… - десе, тағы бірде:

Молдалардан дін сұрасаң,

Сандырақтап, сандалар.

Пәншілермен бас құрасаң,

Жан, Құдай жоқ дер тұра-ақ.

…Таза діннің шын негізін,

Ұстаған бір бенде жоқ.

Дүние толған көп шатақ дін,

Бәрі бірдей шатпырақ, -  деуіне қарағанда, сірә да, таба алмаған.«Үш анық» атты трактатында: «Ескі дін молдалары, - деп жазады Шәкәрім, - қай дінде болса да жаралыс жолының сырына шорқақтығынан бұл туралы анықтап ұқтыра алмаған».

         Діншілдер өздеріне дұрыс көрінген пәтуәлар, түсініктемелер және көзқарастар арқылы мұсылман жамағатты алдын ала сызылған шеңберге қамап, ойлау еркінен айырса, ал пәншілдер, керісінше, түп қайнар - Құран мен Сүннәдән алыстап кетіп, халықты өз білгендеріне бұрумен болды.  «Нәтижеде, - дейді иасауитанушы ғалым Д. Кенжетай, - өте маңызды екі жағдай пайда болды. Біріншісі – еркін ойлайтын, зерттейтін, өндіретін мұсылманның орнын, дәстүршіл, еліктегіш, ұраншыл мұсылман басты. Екіншісі – факихтер, кәлмамшылар, хадисшілер мен тафсиршілер өте жоғары беделге ие болды. Құран мен Сүннәнің орны исламдық танымда екінші сатыға түсті».

«Философия сорабына қырық бес жасымнан салындым» деген өз сөзіне қарағанда, сыншыл Шәкәрім діншіл Шәкәрімді ығыстырған уақыт  1903-1905 жылдарға сәйкес келеді. Сондай-ақ, Абайдың философия мектебінің түлегі Шәкәрімнің Толстойдың жаңашыл  дүниетанымдық көзқарастарын құныға оқып, ындын сала тексеретіні де осы тұс.

Сонымен діншіл, шариғатшыл, осыған қоса, бәлкім, жәдитшіл де Шәкәрімнің ғұрпы исламнан көңіл суыта бастаған, яғни ноқтасыз ойдың адамына, сыншыл ақынға ауысу мезеті ХХ ғасырдың басы екенін көреміз.

Бірақ әлемдік ой­сана кеңістігіне осы кезден құлашын жаза сермеді деуге әлі ертерек. Мысалға имам Ғазали, Абай, Толстой үшеуінің де хакімдік белге елуден асқанда ғана жеткені жақсы белгілі.  Шәкәрім де солар сияқты.

Ойшыл ақынның 1912 жылы 55 жасында Шыңғыстаудың тыныш қойнауына оңашаланып, «Үш анық» трактатын қолға алғанына көз жеткіземіз. Ұстаз бен шәкірт арасындағы әдемі жарастық: Абай өз ізденістерін «үш сүю» танымымен түйіндесе, Шәкәрім «Үш анықта» қойған сауалдары арқылы үш ақиқаттың түйінін тарқататын болады. 

Жасы 60 асқанда Шәкәрім жаңа рух биігіне, әлемдік философияның хакімдік шыңына шығады. С.Мұқановқа хатында айтқан «жан сыры, жаралыс сыры туралы» таза философиялық жырларының түгелі дерлік алпыстан кейінгі шығармалары.

Шәкәрім философиясының жаңашылдығы неде десеңіз, оны өлеңдері арқылы  дәлелдейік.    

Жаралыс басы ­ қозғалыс,

Қозғауға керек қолғабыс.

Жан де мейлің, бір Мән де,

Сол қуатпен бол таныс,

Әлемді сол Мән жаратқан, ­  дейді ойшыл ақын. Шәкәрімше басқы Жан немесе Мән барша зәредей жандардың атасы. Әрі ол дүниені қозғаушы ұлы Қуат. Жан деген тылсымды осылайша толымды ашып, ұқтыра алған данышпан сирек.

Әлемдік философияның екінші жұмбағы ­ Рух деген немене деген мәселе. Ол жайында:

Рух деген ­ мінсіз таза ақыл,

Мінсіздің ісі шын мақұл.

Айуандағы ақыл ол емес,

Аз ғана сөзім ­ аз тақыл,

Құранды оқы нанбасаң, ­ дейді данышпан. Бақсақ, «рух» ұғымына да нақты анықтама берілген. Ол  «таза ақыл» екен. Рух пен жанды айыра алмаушық адамның өз болмысын өзі ұға алмауына  басты кедергінің бірі. Діншілдер рух пен жанды бір санап, «жаныңды жолдан қосты» деп күңкілдесе, пәншілдер «жан жоқ» деп тіпті масқара шатасты.

Шәкәрімнің жан мен тән екеуінен туылған «көңіл» категориясы туралы да соны пікір айтады. «Жан менен дене һәм көңіл» деген өлеңінде бұл категорияны Шәкәрім бізге былайша ұқтырады:   

Жан мен дене – қосылған ерлі-қатын,

Екеуінен туады көңіліміз.

Міне, бірде тән құмарына, енді бірде жан құмарына алма-кезек бұрып отыратын көңілдің не екені осылайша ашықталады.                

Енді әулиелік деп атауға лайық соңғы сатыға келер болсақ, оған Ілияс Жансүгіровтың жеке архив қорында сақталып бүгінге жеткен «Иманым» деген 28 өлеңнен тұратын үлкен циклі дәлел. Бұл циклді ақынның өзі «70 жасымда жазғаным» деп көрсеткен.

Жапандағы Шақпақтың бөктерінде, жалғыз тамның іргесіндегі  киелі  мекенде ұзақ жылдар адамның болмысын ғана емес, хайуанаттар мен өсімдік әлеміне дейін  терең ізерлеп, әрбірінен Құдайдың ісін көрген (мұны мұсылман ілімінде «тәфаккару фиғла иллаһи» дейді) Шәкәрімге тылсымның сырлары мысқылдап ашыла бастағаны сөзсіз. Оған қайталап айтайық, «Иманым» жинағындағы сырлы сөздері дәлел. Тегінде бұл жинақ хакім Шәкерім ойшылдығының шыңы, «күллі әлемнің Шәкерімі» деуге тірек етерлік ең қымбат бөлігі.

Айта берсек, Шәкерімнің өмірі мен шығармашылығы туралы деректер қолымызда баршылық, өйткені, Шәкәрім«Абай шәкірттерінің ішінде ең көп жасағаны да, ең көп жазғаны да» (ғалым Қайым Мұхаметхановтың сөзі). Ғұламаның ұзақ ғұмыры мен діни шығармашылығын жете талдау өз алдына тақырып.

Шәкәрім және зікіршілер

1990-жылдардың ортасынан Қазақстанда зікіршілер немесе исматуллашылар деген топ пайда болып, олардың өз уағыз-ілімдеріне Яссауи мен Шәкәрім еңбектеріне сүйенгені белгілі. Сондықтан «Шәкәрім мен сопылық ағымның арасында байланыс бар ма?», «Шәкәрімнің «тарихат» жолына көзқарасы қандай?» деген сұрақтар туады. 

1902-03 жылдар Шәкәрімнің өзі айтқандай, ойшылдыққа бет бұрды.  «Шаранамен туып едің» деп басталатын шағын өлеңі осы кездерде жазылған. Өлең небары екі шумақ қана. Бірақ кереметі сол, онда адамның бүкіл өмірі сиып тұр:

Шаранамен туып едің,

Бөз оранып өтесің.

Бір сағымды қуып едің,

Қай уақытта жетесің? –

дей келе, ойшыл ақын былайша сауал салады:

Қанша дәулет жиып едің,

Бәрі қалды, не етесің?

Мал үшін жан қиып едің,

Қайтіп алып кетесің?

Ақын барлық пенденің басында бар қарапайым ақиқатты ашып береді. Пендеге тек қана бұл дүние ыстық,  ал ахирет күнін ойлауға мұршасы жоқ.  Мұсылмандық сенім бойынша өсек пен өтірікке үйір болғандар, сондай-ақ, дүниеқоңыздық пен сараңдыққа ұрынғандар Алланың қаһарына ұшырайды.

Құранның мағынасы (тәуилі) Ғылым, Мейірім, Әділет сияқты заңдарды жеткізуге құрылған. Мәселен, «Һүмәзә» сүресінің 2-3 аяттарында: «(Ахиретте) сондай мал жиып, оны санағандарға нендей өкініш!», олар «Негізінен малы, өзін мәңгі жасатады деп ойлайды» деп ескертілген. «Шәміс» сүресі: «Расында нәпсісін тазартқан кісі құтылады да, кім оны кірлетсе қор болады» дейді.  «Тин» сүресі: «Бірақ иман келтіріп, ізгі іс істегендер басқа. Оларға таусылмас сыйлық бар».«Ләйіл» сүресі былайша тарата айтады: «Кім малын Алла жолына берсе, тақуалық қылса, жақсылықты дұрыс деп білсе, сонда оның жолын оңайластырамыз. Ал, енді кім сараңдық істесе, (тура жолды) елемесе, сонда оның ауырлыққа ұшырауын оңайластырамыз. Тозаққа жығылған сәтте, оның малы оған пайда бермейді».  «Фәжір» сүресі: «Сендер жетімге құрмет етпейсіңдер. Бір-біріңді, міскінді тамақтандыруға қызықтырмайсыңдар. Мирасты тұтас жеп аласыңдар. Сондай-ақ, малды өте-мөте жақсы көресіңдер» дей келе: «Сендер дүние тіршілігін артық көресіңдер. Бірақ ахирет қайырлы да тұрақты» деп ескертеді.

Көріп отырмыз, бұл аяттардың мағынасы алдымен иман келтір, онан соң малыңды жақсы істерге сарып қыл, сонда жүрегің тазарады және Раббының ризалығын аласың дегенге саяды.

Сонымен, адам баласынан махшарда сауал алынған күні барлық жаман-жақсы істері таразы басына түседі. «Зілзал» сүресі: «Сонда кім тозаң түйірінің салмағындай жақсылық істеген болса, ол оны көреді. Ал, кім тозаң түйірінің салмағындай жамандық істесе, оны көреді» дейді.  

Құдай дидарына жақындау жолын сопылар «тариқат» деп атайды. Шәкәрімге бұл жол жақсы таныс. Абай қайтыс болғанда шығарған өлеңдерінің бірінде «Мен-өлікпін» дейді. «Анық асық - әулие, Кереметке сол ие, Жаны құрбан Жарына, Керексіз өзге дүние» дегені, сопылық дәстүрмен Аллаға ғашықтың жүрегін көбелек пен шамға теңеуі сияқты өлең жолдары бізге ақынның сопылық қылудың ішкі сырына қанық болған жеткізеді. Бірақ Шәкәрімнің суфизмі өзгерек. Бұл дүниеден суыну жайында әңгіме жоқ. Керісінше, ағасы Абай сияқты ол да бұл дүниені сүй, қоғамға пайдасы тиетін жақсылықты көбірек істеуге ұмтыл деп кеңес береді. 

Бүгінгі таңда Шәкәрім діншіл ақын демесе де, ойшылды сопы ақындар тобына қосуға, сопылық жолдан көруге пейілді жас толқын зерттеушілер аз емес. Сондықтан айтайық, суфизм ілімі мен Абай, Шәкәрім дүниетанымы арасында тұтастық қаншалықты болса, қайшылық та соншалықты. Жайнамаз үстінде мүлгіген харекетсіз сопылықты екі ғұлама да аулақ серпеді. Оларша жалғыз “растық жолы”, “ғадаләт жолы” бұл емес. Өйткені, тәркі дүниеліктің екінші аты -  ғұмырсыздық. Сондықтан туған халқын бұл жолға түсуге шақырмайды. Мысалы: “Бұл жол - бек шетін, бек нәзік жол”, - деп ескертеді Абай, себебі: “Ғұмыр өзі – хақиқат. Қай жерде ғұмыр жоқ болса, онда кәмәлат жоқ”.

Ал, Абайдың тәлімгері Шәкәрім  «Адамдық  борышың – халқыңа қызмет қыл» деп басталатын өлеңінде:

Қайтадан қайрылып

Қауымға келмейсің.

Барыңды,

Нәріңді

Тірлікте бергейсің, -

деп ұстазына үн қосады.  Тәңіріні танысаң ғана адам атына лайық боласың дейді әлемдік діндер.   Шәкәрім Тәңіріні танудың әркімге ұғынықты қарапайым жауабын табады: ол үшін қиянатты жау біліп, нәпсіні тый! Яғни бақытты өмір сүру айласы: әділ өмір сүру. «Ақ жүректі ертерек, Ескердағы, қыл әдет!».     

Кемеңгер ақынның соңына ергісі келген талапкер оның философиялық жырларын,  сырлы сөздерін иждиһатпен ойға тоқуы шарт. Шәкірімнің ар ілімі Абайдың Алла тағаланы танымақтық ілімімен сабақтас, үндес, үйлес. Өйткені, Тәңіріні тану, Оның заңдарын білу шарты екі ілімнің де өзегін құрайды.

 

Мәшһүр Жүсіп Көпеев (1858-1930)

Мәшһүр Жүсіп Көпеев әкесі Көпейдің 42 жасында, шешесі Ұлбаланың 18 жасында, Баянауылдың Қызылтау деген жерінде, қыс түнінде, қыстауда, 1858 жылында, қазақша жыл аты «қой», арабша ай аты «ережеп» деген айда, жұма күні, түс бесін уақытында дүниеге келді. Туғанда азан шақырып койылған есімі - Адам Жүсіп. Кейіннен 9 жасында қисса - дастандарды айтып, ел көзіне түскен кезде жиынды шақырып отырған Мұса Шорманұлы Адам Жүсіпті ұнатып, тақиясына үкі таққызып: «Өз заманында халқына Мәшһүр болатын бала екен», - деп, лепес қылуымен Мәшһүр Жүсіп атанып кетеді.

1858 жылы қыста Көпей Сермұхаммедұлы керуеншілікте жинаған табысына мал алып, Қызылжардан көшіп келіп, Қызылтауға қоныс тебеді. 1861 ж. Адам Жүсіп 3 жасқа толғанда, әкесі Көпейдің малы жұтқа ұшырап, «ақ сирақ» болып шығады. Сонда Көпей Сермұхаммедұлы: «Адамға мал жолдас болмас, ғылым жолдас», - деп , ұлы Адам Жүсіпті оқуға беріп, ол Баянауыл медресесінде Қамар (Хамариддин) хазыреттен білім алып, оқуын жалғастырып, 1872-1874 жылдары Бұһарадағы «Көкілташ» медресесінде ортағасырлық араб, парсы, шағатай тілдерін еркін меңгереді. Еліне оралған соң екі жылдай (1833-1835жж.) өз ауылында балаларды оқытып табыс табады. Тұрмысы түзелген Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы 1885, 1887, 1907 ж. үш мәрте Түркістан, Ташкент, Бұхара, Самарқанд қалаларына сапар шегіп, шығыстың мұсылмандық білімін молайтады.

Орта Азия қалаларына шеккен сапарларының тағы бір құнды нәтижесі сол өңірлердегі тарихи әңгіме, аңыз, шежіре сөздерінің жазылып алынуы. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының өзі дерек жинастыру қызметін ерте кезден бастаған. Ә.Х. Марғұлан хаты бойынша, «Ер Олжабай батыр» жырын Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы 7 жасар бала кезінде 1865 ж. Сақау ақыннан айтуынан жазып алған. Бұған ұстазы Қамар хазіреттен қисса - дастандары қағаз бетіне көшіріп түсіруі де әсер еткен. 1887 ж. Бұхар сапарының барар жолында Түркістандағы Қожа Ахмет Йассауи, Ташкенттегі Зеңгі Ата кесенелерін көріп, қайтар жолында Шу мен Сырдария, Ұлытау, Кішітауды, Есіл мен Нұраны асықпай аралап сапар шегеді.

Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы патша манифесінің арқасында үш бірдей кітабын ( «Тірлікте көп жасағандықтан көрген бір тамашамыз», «Хал-ахуал», «Сарыарқаның кімдікі екендігі?» ) 1907 жылы жарыққа шығарып үлгерді.

Ғалым бұл мезгілде саяси-қоғамдық өмірмен байланысын үзіп, ақындықпен қош айтысып, «Қазақ түбі» үлгілерін (шамамен XX ғ. 20 жылдары) құрастырып жинақтай бастайды. Саяси күрес шиеленіскен жағдайда, 1921 ж. ортаншы баласы Әмен Ташкентте қаза болып, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы көтерілісші қазақ жастарының тобына кездесіп, солардың ескертуінен соң, Ташкентке бармай орта жолда қайтып оралуға мәжбүр болады.

Осы жылы яғни 1931 жылы Мәшһүр Жүсіптің қайтыс болғаны туралы хабар ел арасына жетеді. «Дүние-жалған, адам-мейман» деген қазақы танымнан танбаған Мәшһүр Жүсіп:

Ит дүние, мұнша неге олақ болдың,

Ұстауға құйрық­жалы шолақ болдың, ­

деп өзі айтқандай, 73 мүшел жасында дүниеден озды.

Мәшһүр-Жүсіп Көпейұлының ірі суреткер ақын екені, оның қазақ фольклорын жинаудағы, тарих, педагогика дін т.с.с. ғылым салалары бойынша жазғандары біршама зерттелді деуге болады. Мәшһүр-Жүсіптің сонымен бірге дін тарихы, оның ішінде ислам діні тарихы, мәні, ерекшеліктері туралы жазғандары бір төбе. Біз төменде Мәшһүр-Жүсіптің дін туралы жазғандарын қазіргі ғылым табыстарымен салыстыра отырып, өз ойларымызды ортаға салмақпыз.

 

Мәшһүр-Жүсіптің дін туралы жазғандары

 

XVІІІ-XІX ғасырдағы әлемге танылған ең үздік ғалымдардың бір тобы әдеттегі қалыпты адамдар тәрізді көзі көріп, құлағы естіп келген бір ғана ғаламға сүйеніп, «Алла жоқ!» деп жар салса, Мәшһүр-Жүсіп көзге көрініп тұрған ғалам біреу ғана болса, көрінбейтіні үшеу екенін осыдан 100-120 жыл бұрын айтқан. Ең жетілді деген фотоаппараттың, т.с.с. көмегімен ғалымдар көзге көрініп тұрғаннан басқа көзге көрінбейтін құбылыс барына енді-енді ғана көз жеткізе бастаса, Мәшһүр-Жүсіптің ол көрінбейтіннің біреу емес, үшеу екенін көне қолжазбаларда ерте әйгілеуі, қазіргі ғылым ашпаған жаңалықтар мол екеніне жарық түсіре алады.

 Көрнеу дүниені төрт аяқты хайуан, ұшқан құс, жүгірген аң, бәрі де біледі. «Көрінбей тұрған ғаламда» не бар, оны білуден адамға келетұғын қандай пайдалар бар? Соны білуге тырысу керек.

Бұрынғы ата-бабаларымыз мұның бәрін білді. Бірақ артына нұсқа қалдыруға хат жазу білмеген себепті ауыздары айтып кетті. Исі қазақ деген жұрттың көрініп тұрғаннан басқамен жұмысы болмағаннан: «Қазақтың жаны – азапта, Наданның жаны – тозақта!», – деп зарлап кетті. «Көзі соқыр – соқыр емес, Кеудесі соқыр – соқыр», – дегенді де бұрынғы ата-бабаларымыз айтып кеткен. Сонда біздің осы көрініп тұрғанменен ғана алданып: «Өзіміздің шешеден туумен кісі болдық қой!», – деп шолақ ойда қалғанымызды білгендіктен бұл сөздерді айтқан».

Осы түйінге жүгінсек, адамды теріс жолға түсіруді мақсат етіп, арақ ішуге, шылым шегуге, зина жасауға, пара алуға т.с.с. үгіттейтін, тек сөздері тікелей құлаққа естілмейтін шайтанның адамға көрінбейтінінен келіп шығады.

Осы орайда: «Тән деген не? Жан деген не?» – деген сауалдар туатыны анық. Басқаны былай қойғанда, Алла сөзін жеткізуші Інжіл (Библия) мен Құранда ерлі-зайыптылардың қосылуынан бөлінген ұрық негізінде пайда болған ана жатырындағы нәрестеге 40 күннен кейін жан салынатыны айтылса, ғылымда ол енді-енді дәлелдене бастады. Атап айтқанда, 42 күннен кейін нәрестенің түрлі қимыл жасай бастайтыны ғылым жүзінде қазір дәлел­денуі де Құранда айтылғанды растап отыр емес пе?! Енді оны қарапайым пендеге ұғынықты етіп түсіндіру үшін, моторсыз машинаның дүрілдеп орнынан қозғала алмайтыны тәрізді жансыз тәннің қимыл жасауға дәрменсіз­дігі ойға оралады. Сонда 40 күннен кейін іште жатқан сәбиге періште жан салса, адам өлерінде сол салынған жанды екінші бір періштенің көзге көрінбей келіп алатыны шығады. Жан алуға келген Әзірейілді бәтін көзі бар, демек әдеттегі адамда жоқ, ерекшені көру қабілеті бар әулиелер, немесе өлгелі жатқан адамның өзі ғана көре алады. Ендеше, өлгелі жатқан адам: «Әне келді!»деп, біз көрмейтінге қол созса, біз оны: «Сандырақтап жатыр» демеуіміз керек. Адам өлгелі жатқанда мысықтың үрейленіп мияулауы, сол үйден кетуге асығып, есікке ұмтылуы, сыртта үйшігінде жатқан иттің ұлуы оларда «бәтін» көз бар екенін, тек олардың не сезгенін бізге адам тілімен жеткізе алмайтынын зерделеген жөн. «1917 жылға дейін қазақ халқының пәлен пайызы ғана сауатты болған» – дегендерге айтарымыз: «Сауаттылық тек кітап оқи білумен өлшенбейді» Оған дәлел, бұрынғы «оқымады» делінген қазақтың өзі біреуді «өлді» деп айтпай, «қайтты» деуінің, кісі жерлеуге әйелдерді апармауының мәнісі: «Алла өзі берген жанын өзі алдырды, демек жан Алладан келіп, қайта қайтты. Ал, бейіт басына әйелдер барса, жылауы мүмкін, ол Алла ісіне қарсылық, өлген адамның сол күнге дейінгі өмірін қанағат етпеу» дегенге тіреледі.

 Жан туралы Мәшһүр-Жүсіп көп пікірлер қалдырған, соның біреуін келтірейік: «Өзінде жан барлығын мынадай жұмыстардан сезеді. Адамда бір нәрсені ойына алып, илану бар, сезу бар; ойланып, сезген нәрсесін орындап, орынға келтіру бар. Жалығу бар, тынығу бар, т.б. толып жатыр. Осының бәрі жанның күшімен жұмсалатұғын жұмыс. Ендеше, ол жан да қолға түспейтұғын, кісі өзі жасап ала алмайтұғын бір зор күшті қуат. «Ондай күшті нәрсе өзінен күшті, өзінен жоғары, бір жақтан келген күш-қуат қой» деп білеміз.

Денемізде жан барын білеміз. Бірақ сол жан денеміздің қай жерінде тұрғанын білмейміз. Түрі қандай, өзі не нәрсе екенін сезбейміз. Көрмегенмен, сезбегенмен: «Денемізде жан жоқ», деп айтпаймыз да, ойламаймыз.

Дінді, оның ішінде ислам дінін әспеттеген Мәшһүр-Жүсіп өлеңдері туралы жазған негізгі ойларымыздың баспасөз бетінде, оның ішінде «Қазақ лирикасындағы стиль және бейнелілік» деген монографиямызда берілгенін ескеріп, біз бұл жолы жоғарыда аталып өткен шығармалардағы діни идеяны бөліп көрсетумен шектелеміз. Мәселен, 1940-1949 жылдары мектеп оқулығына еніп, кейін «ұлтшылдықпен» күрестің жаңа науқаны басталғанда шығып қалған «Шайтанның саудасы» өлеңінің фабуласына келсек, базарға келе жатқан лағынға (шайтанға) кез болған Ғайса пайғамбар оның не әкеле жатқанын сұрайды. Сонда шайтан бір есекке өтірік, екіншісіне «мікір-хайла»(қастық айла), үшіншісіне күншілдік, төртіншісіне зорлық, бесіншісіне тәкаппарлық артылғаны, өтірігін алыпсатарлар, мікір-хайла қулығын «қатынның ең жаманы», күншілдікті молдалар, зорлықты «жұрт билейтін ұлықтар», тәкаппарлықты «жетілген надандыққа» байлар алатынын мәлімдейді. Бұл бес есекке артылған әр түрлі жүк болса, есектен гөрі жүкті мол көтеретін он қашырда бір ғана жүк тамиғты («тілемсекті») жұрт көзіне дінді насихаттаушылар болып саналса да, іс жүзінде өз пайдасын ғана ойлайтын қожа, молда, ишандардың алғаны, сөйтіп елді алдап жүргені баяндалады. Бұл да дін жолындамыз дегендердің алдымен таза болуын әспеттеу үлгісі.

Мәшһүр Жүсіптің махаббат жөніндегі таным шеңбері діни ұғым түсініктерімен астасып жатыр:

Махаббат – сәулесі зор, Құдай нұры,

Көрген жан сол сәулені қалмас құры.

Ақын танымындағы махаббат – Аллаһ Тағаллаға, яғни Жаратушыға сүйіспеншілігі, іңкәрлігі. Ол өлеңдерінде адамдарды Аллаға құлшылық етуге шақырады, оның қайтарымы болатынын насихаттайды. Мысалы, Шын ниетпен бір Аллаға құлшылық қыл, Түзу түс алдыңдағы жолға таман; Тағат қыл бір Аллаға ақ ниетпен, Бұл күнде түк болмайсың жүрген бетпен; Болады кімге залал, кімге пайда, Әр істің ықтияры бір құдайда; Бір адам қылар қияс шариғатқа, Құранға, қарамайды жазған хатқа. Осындай қисық сөзден бойыңды тарт, Алланы ұқсатпаңыз ешбір затқа; Бір Алла діліне алмай, фазылына алсын, Жұмақты біз ғаріпке қылсын несіп; Махаббат күннен-күнге артады екен, Оралып шырмауықтай тартады екен. Басқаны бір Құдайдан сүйгендіктен, Бір залал ақырында тартады екен және т.б.

Ақын адам тіршілігінің шектеулі екендігі, фәнидің жалғандығы, дүниеде мәңгілік ештеңе жоқтығы, қамшының сабындай қысқа өмірді мәнді өткізу, күліп-ойнап, дүниенің қызығын көру керектігін баяндайды. Бұл өмір – мәңгілік мекеніне қарай жолаушылап бара жатқан адам баласының бір аялдамасы ғана. Ислам діні мұсылмандардың осы сапар барысында бұл өмірге және осы өмірдің ләззаттарына алданып қалмай, ақыретке және ақыретте оңды жетістікке жетелейтін негіздерге көңіл аударуды бұйырады. Аллаһ Тағала Құран Кәрімде: «Сіз бұл өмірді қалайсыз, алайда ақырет өмірі одан да жақсы, әрі мәңгі» (Ағла сүресі, 16) немесе «Мына өмір тек қана бір ойын мен көңіл көтеру ғана, ал ақырет болса, ол – нағыз өмір» (Анкәбут сүресі, 64), - делінеді. Мәшһүр Жүсіп өмірконцептісі бойынша идеяларын Құран сүрелерімен сәйкестендіреді.

Ақын елінің өткенін шолып, жақсы-жаманын саралайды, ойлы, парасатты шығармалар туғызады. Мәшһүрдің бұл тараптағы еңбегін – діни таным, рухани ғибрат-тәлім, адамгершілік, имандылық тақырыбындағы туындыларын алдымен бір сөзбен түйіндеп айтсақ, дін түзеу тақырыбындағы, яғни дін түзеу арқылы ел түзеу жолындағы шығармалары деп айтуға болар еді. Ақынның дін, имандылық тақырыбындағы барлық шығармалары рухани-азаматтық әуенге құралған, елдің көзін ашып, ақ жолға салып, алдағы келешек жолын нұсқаған дүниелер демейміз. Олардың ішінде жай діни білім беретін, қасиетті Құран Кәрімнің мазмұнын, өсиеті мен өнегесі мол аят-сүрелерін таныстыратын, Мұхаммед Пайғамбар хадистерін өлең тілімен баяндағандары көп. Мәшһүр Жүсіптің «Шайқы Ысқақ», «Мәшһүрдің алпыс сегізінде сөйлегені», «Қолыма қағаз, қалам алайын да», «Бес парыз», «Қажылық, иман шарттары», «Адам екі түрлі», «Ит дүние», «Шайтанның досы», «Табылар мергенге де бұқтырушы», «Ағашсыз жапырақ», «Жәдігөйдің жыры», «Қажыларға», «Қамаралдин қазірет», «Сүлеймен мен байғыз», «Жарты нан», «Шайтанның саудасы», «Ақ қағаз, қалам, сия келді бізге», «Төрт асыл, бес береке», «Науан би», «Жалған туралы», «Адам ата мен шайтан», т.б. туындыларын осы тақырыпқа жатқызуға болады. Барлығы дерлік өз кезінде халық көңілінен шыққан, ел қажетін өтеген, сондықтан бүгін де оқырманды бей-жай қалдырмас, қазақ әдебиеті қазынасына өзіндік үлес болып қосылған шығармалар.

Қорыта келгенде Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы өз өлеңдерінде әлеуметтің хал-жайын, қоғамның өзгерісін, дін мен тілді, адамшылық пен имандылықты, аңыз, сапар, ишарат, сын, айтыс нақыштарын бере отырып, шынайы, тиянақты ой-байламдар жасайды. М.Ж.Көпейұлы адамгершілікті, гуманизмді, ар-намысты ту етіп көтерген ақын ағартушылық идеясын жарнамалаған, оқу оқып, білім алу, жан-жақты өнерлі болу адам жанын тазартып, биік мұраттарға жетеді деп насихаттаған азаматшыл ақын. Өзінің бұл идеяларын дінмен байланыстырып уағыздайды.

 

Ғұмар Қараш (1875-1921)

            Ағартушы, педагог Ғұмар Қараш Қазан төңкерісіне дейінгі Қазақстанда қоғамдық-саяси, ағартушылық-педагогикалық ой-пікірдің дамуына өзінің өлшеусіз үлесін қосқан ХХ ғ.бас кезіндегі қазақ әдебиетінің ең көрнекті қайраткерлерінің бірі. Ол туралы соңғы жылдары ғана баспасөз беттерінде мақалалар жарық көріп, шығармалар жинағы басылды. Көп жылдар бойы оның педагогикалық-ағартушылық қызметі, сол кезеңнің көкейтесті мәселелерін көтерген еңбектері коммунистік идеологияның тікелей әсерімен тең басып, кітап қоймаларының түкпір-түкпірінде қажетсіз болып жатты.

Тарихи ақиқаттың орнауы нәтижесінде Ғ.Қараштың құнды мұралары ортамызға қайтып оралды. Ғ.Қараш туралы деректер Қазан төңкерісіне дейінгі мерзімді баспасөз беттерінде, мұрағат қазыналарында жиі-жиі кездеседі. Оның есімі ХХ ғасырдың бас кезеңінде татар, башқұрт, қазақ және орыс тілдерінде жарық көрген газет, журналдар мен кітаптардың беттерінен түскен емес, оның өз заманында Ресейдің бүкіл түркі тілдес халықтарын аузына қаратқандығын мақтан тұтуға болады.

Туған халқының мүддесі үшін адал қызмет етіп, сол жолда құрбан болса да, ұзақ жылдар бойына ұлтына беймәлім болып келген Ғұмар Қараштың өмірі мен қоғамдық-саяси қызметін тарихи тұрғыдан зерттеу қазіргі заман қажет етіп отырған тың тақырып екендігін айғақтайды.

Ғ.Қарашты бұрынғы одақ жұртшылығына таныстыруда белгілі ғалым, академик С.З.Зиманов пен зерттеуші-ғалым, М.Ш.Ысмағұлов көп үлес қосты. Сонымен қатар Ғ.Қарашты ақындық қырынан зерттеп, кандидаттық диссертациясына арқау еткен филология ғылымдарының кандидаты Мақсат Әнесұлы Тәжірмұратов болды.

Көрнекті қоғам қайраткері, ойшыл, діндар - ақын Ғұмар Қараш 1875 жылы Батыс Қазақстан облысы Жәнібек ауданында дүниеге келген. Жастайынан жетім қалып, ағайын-туыстарының қамқорлығымен сол заманның талабына сай ауыл молдасынан хат танып орта дәрежелі діни білім алады. Жалпақдаладағы Ғұбайдолла Ғалікейұлы хазіретінен дәріс алып, сол басқарған медресені бітіреді. Осы ғылымды жетік меңгергені соншама, иман, ал одан кейін ахун дәрежесіне ие болады. Өзі басшылық еткен мешітте медресе ашып, қазақ балаларының сауат алуына біршама ат салысады.

Ғұмар Қараштың өлең-толғауларында, көсемсөздері мен мақалаларында заман, өмір, дін шариғат, табиғат, махаббат т.б. мәселелер туралы толғанады, патша үкіметінің отарлаушылық саясатын, жергілікті әкімдердің екіжүзділігін сынап, халыққа адал қызмет етуге үндейді. Өз тілі мен мәдениетін сақтай отырып, ғылым, білімге ұмтылуды, мәдениетті елдерден үлгі алуды насихаттайды. Өлең толғаулары философиялық ой-пікірлерге бай, бейнелі, әсерлі келеді.

1902-1910 жылдары жиған білімімен ауылындағы медреседе оқитын шәкірттерін жаңа Жәдит тәсілімен оқуды қолға алып, біршама жетістіктерге жетеді. Оқушыларды тез арада сауатын ашып, арабша, қазақша, татарша және орысша жазылған басылымдарды оқуға мүмкіндік алған. Мұндай батыл реформалық іс-әрекет дүмше малдар мен шынжыр балаң, шұбар төс үстем тап өкілдеріне ұнамай «ислам дінін бұзып, қазақ балаларын орыс қылды» деген айып тағылды. Бірақ, көкірегі ояу азаматтың мақсат-мүддесі жергілікті зиялы қауымнан қолдау тауып жәдидше оқытуын әрі қарай жалғастырды. Ғұмар жастайынан-ақ өлеңдер шығарып, ел аузындағы әдеби мұраларды жалғастырды. ХХ ғасырдың бас кезінде қазақ даласына тарайтын – арабша, түрікше, татарша, қазақша басылымдарды оқып, заман дәуір жайын оңға бастайды, ол әдеби, тарихи пәлсапалық кітаптарды іздеп жүріп оқыды. Сөйтіп, ислам діні қағидаларын жетік білген Ғұмардың енді дүниелік ғылымдардан да хабары болады. Жаңалыққа жаны құмар, имандылық пен дәстүрдің жібін үзбеген әдеби орта қалыптастыруға себепші болады.

Қайраткер 1907 жылдардан бастап, қазақ, татар тілдерінде шығатын газет-журналдарда мақалалары мен өлеңдерін жариялады. Ол елдің өміріне араласып, халық мұратын көздейтін істерге белсене араласады. Ғұмар Қараштың саяси көзқарасының қалыптасуына 1905-1907 жылдардағы бірінші орыс революциясы өлшеусіз әсер етеді. Ол татар тілінде шығып тұрған «Тәржіман», «Шора», «Фикер», қазақтың «Айқап», «Қазақ», «Абай» газет – журналдарында өз дәуірінің ең өзекті де ділгір мәселелерін көтерген мақалаларында әлеуметтік өмір мен қоғамдық дамудың көкейкесті мәселелерін шешудің жолдарын қарастырды.

Ғұмар білім алған аясы медресесінен бастап, өмірін ғылым жолында өткерді: арабша, парсыша, түрікше, орысша тілдерді білді, бай кітапханасы болған.Ғ.Қараштың өзінің тіркеу парағында «қазақша жоғары білімі, ал орысша тек ғана сауатты болды», - деп өз қолымен жазған. Бұған қарағанда Ғ.Қараш ауыл медресесімен шектелмей, жоғары мектепте тиянақты білім алған.

1918 жылы 24 қыркүйекте болған Бөкей губерниясы мұғалімдерінің съезіне және 1918-1920 жылдарда өткен сол губернияның кеңестерінің І, ІІ, ІІІ, ІҮ съезіне делегат болып қатысады. Ғұмар Қараштың 1920 жылы 21 маусымда ІІ Бөкей губерниялық партия конференциясында пленум мүшесі болып сайлануы, үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі болып бекітілуі – ағартушы қайраткерге халықтың үлкен сенім артқандығын көрсетеді.

Ғұмар Қараштың ағартушылық, жасампаздық қызметінің алғашқы кезеңінен бастап, оның дүниетанымында зор төңкеріс жасаған адам Жәңгір хан немересі, қазақ әдебиетінің ХХ ғасыр басындағы көрнекті тұлғаларының бірі – Шәңгерей Бөкеев. Нұғыман Манайұлы «Ғұмардың оянуына бірінші себеп 1905 жылғы төңкеріс, Ресей мұсылман оқығандары арасындағы жәдидшілік қозғалыс болған болса, екінші жағынан оның оянуына қамшы болып тікелей жетекші болған Шәңгерей», - дейді.

Уфа кезеңі Ғұмар өміріндегі азаматтық ағартушылық-шығармашылық жалынға толы, көтерілу, серпілу жылдары болды. «Қазақ», «Сарыарқа», «Ұран» газеттерін, өлең, мақалаларын жазып тұрды. Ғұмар мұрасын зерттеуші М. Тәжімұатов ақынның 1917-1918 жылдары қазақтан тұңғыш рет Ресей мен Сібір мұсылмандары Діни басқармасының қазиы болып жұмыс істеп әрі осы жылдары Уфа кітапханасында отырып, «Педагогика», «Қара» және «Қан мен жан» дейтін үш еңбек жазғанын айтады. Ғалым «Қан мен жан» еңбегінің қолжазбасы табылмағаның, журналдың «Педагогика» жарияланған әзірге № 2 және № 7 сандары табылғанын, онда еңбектің ортасынан соңына дейін басылғанын ескертеді.

Халыққа қызмет етуді өмірінің мақсат-мұраты санаған азамат ақын 1918 жылы елге нақты қызмет ету, әлеуметтік-ағартушылық өмірге белсене араласу жолына ойысады. Сөйтіп, туған елі Жәнібекке келеді. Ортадағы педагогикалық техникумда сабақ береді.

«Шора» журналында Алаш қайраткері Ғұмардың сонымен қатар «Әйелдер хақында» (Түрікшеден аударған М.Шафиғов), «Қазақтар хақында» (түрікшеден аударған М.Шафиғов) мақалалары да жарияланған.

«Өтініш» (Неке туралы) мақаласында (түрікше, татаршадан аударған М.Шафиғов) әйелдердің отбасы мен қоғамдағы орынын, әлеуметтік теңдігін өткір көтеріп, «Шын мәнінде әйелдер құқын қорғайтын әділ қазылар жоқ. Сол себептен он-он бес, тіпті жиырма жыл бірге тұрған жұбайлардың айрылысуы осы жайлардың жолға қойылмауынан. Сол үшін осындай адамдардың көз жасын ескеретін әділ шара керек. Міне, осы мәселе төңірегінде баспа бетінде сөз қозғау қажет деп білімін» деп адамгершілік ізгі қасиеттерге шақырады, әйел құқын қорғауды заң негізінде шешу туралы жаңашыл ұсыныс жасайды.

 

Ғұмардың діни шығармашылығы

Жоғарыда айтылғандай, Ғұмар Қараш – ұлт идеясын көтеру мен елдіктің мәселесін талдап-таразылауды бірізді және жүйелі жазған қаламгер. Ол XIX ғасырда мұсылмандық Шығысқа ерекше серпін берген Мысыр мүфтиі Мұхаммед Абду мен пәлсапашы Жәлелатдин Афғани реформаларынан хабардар еді. Мысалы, ол "Ойға келген пікірлерім" атты фәлсафалық еңбегінде (1910) Мысырда оқыған, бірақ ізденгісі келмеген бір мұғалімге: "Рух туралы төрт кітап оқығаннан гөрі, Мұхаммед ҒабдудыңБақара сүресі туралы тәфсірін оқығаның дұрысырақ шығар", - деп айтқанын жазады. Әлбетте, Ғұмар бұл жерде басты ислам кітаптарын оқыма деп тұрған жоқ. Оның айтпағы - канондарды таптауырын етпей, тазарту һәм тарату турасында болып отыр. Осы ретте рухты оңалту мәселесін түбірлеп зерделеген Ғұмардың ойлары аса бағалы. Санаткер «Өрнек» аталынған еңбегінде (1911): «Адамдар әр ісінде Алланың көрсеткен жолымен жүрмесе, яғни себебіне кіріспесе, ыждағат етпесе, ғылым-өнер үйреніп, орнына қолданбаса, ол адам иман келтіріп, бой ұсынған болып шықпайды. Бұл екпей егін күту һәм әкесіз перзент үміт ету секілді нәрсе», - дейді.

«Шора» журналында жарияланған мақалаларына мұсылман дінінің рухани өрлеудегі маңызы, имандылық пен ар - ождан тазалығы арқау болған. «Ар - ождан - сенімнің өлшемі» мақаласында (түрік тілінен аударған М.Шафиғов) «Адамзат баласы бойындағы ең қажетті сезім - ар-ожданы. Ар-ожданның негізгі мақсаты ақтық пен нақақты анық айыру, бір нәрсені өтірік мақтамау, не оны жалған жамандамау. Демек, әрбір жағдайда да ар - ождан биік тұруы керек. Сонда ғана оның қасиеті жоғары болмақ» деп ар-ождан қасиетін биік қояды. Ақынның мұндағы ой-толғамы Хазрет пайғамбар ғалайһыссаламның ар, ұятқа байланысты бұйырған Хадистеріндегі адамгершілік қағидаларымен ұштасып жатыр. Халифа Алтай атап өткеніндей, «Ислам дінінде де әдептіліктің, ұяттылықтың елеулі орны бар. Сондықтан мұсылман адамдардың ар, ұятқа ие болуы шарт. «Ұят тұрған жерде иман тұрады» деген мақал текке айтылмаған. Ар, ұят тұрған жерде әдеп те тұрады. Адамнан ұят кетсе, арсыз болады. Арсыз адам әр нәрсеге ұрынады. Көрінгенге тіл тигізеді, ұятсыз адам өзінде ар-ұят болмағандықтан басқаның намысын қорлаудан тартынбайды. Оның үшін хазрет пайғамбарымыз ғалайһыссалам ұятқа байланысты көптеген Хадис бұйырған».

Ғұмар Қараш «Дін Исламның жақсылықтары жайлы Яхуди пайғамбарларының көзқарастары» мақаласында (татаршадан аударған М.Шафиғов) «Шариғат пен дінге байланысты көптеген еңбектерде ислам дінінің негізі Құран Кәрим мен Хадис екендігі аян. Ислам дінінің бұл негіздері ғылым ретінде мойындалған. Шындығында, ислам діні бұл дүние туралы да, ол дүние туралы да жинақтап, басын қосқан дін. Осылай деп түсінгеніміз дұрыс. Сол себептен ислам дінінің тек ахирет үшін ғана емес, бұл дүние үшін де маңызы бар» деген келелі толғанысымен діннің қоғамдық ілгерлеудегі мәнін ұғындырады. Мұның өзі дін мен ғылымды қатар ұстау барысында кемел адам, кемел қоғам орнатуды көздеген ақынның ел мұратымен астасып жатқан жәдитшілдік, миләтшілік ұстанымын көрсетеді. Т.Жұртбайдың «Исламият пен түркі тарихындағы жәдидшілердің заман сахнасына шығуы кездейсоқ құбылыс емес. Дін тарихы - таным тарихы. Ал танымда тоқырау болмауға тиісті. Ол да адамзаттың даму сатысымен қоса жаңа баспалдаққа көтеріліп, қоғамның ішкі заңдылығына байланысты бағыт - бағдарын анықтап, уағызын соған орай жүргізуі парыз» деген пікірі түркі әлеміндегі осындай кемел істе Ғ.Қараштың да биік тұғыры бар деуге негіз болады.

Ғұмар Қараш шығармасынан ислам дініне тағылған айыптардан тазартуды алдына мақсат етіп қойған көктен түскен кітап көп ойшыл Ғұмардың:"Терең ойлап, тесе тексергенде һәр нәрсе де болған секілді-ақ, шариғаттың да ресімі бар. Һәм рухы-мақсуды бір. Шариғаттың ресімін, сынын-сымбатын кешіп пішетұғын һәрбір замандағы мұжтаһад ғұлама ийіті болып, ғылым фәқа деген шығарылып фәқай мұғәбәр фәтуә кітаптары таралып, ел-жұрт соныменен ғамал істейді. Һидәия, уәқая, Қазыхан сияқты мұғтабар китаптары болды. Әрине бұлардағы айтылып кесіліп-пішілген нәрселер біреуі де мәңгілік емес. Һәр уақыт адам баласының халі, тіршілігі, заманы өзгерумен бұлар да өзгеріп тұрады. Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) заманалардың өзгеруіменен хәкімдер өзгереді деген сөзінен мұрад, осы шариғаттың ресімі сын-сымбаты өзгеруі.

Шариғаттың рухы - мақсуды Құран шәрифте баян етіледі, бұл мәңгілік, бұл ескірмейді, тозбайды. Бұл рух түрлі заманда түрлі сүгіреттелсе де, өзі саф таза балқып, көңілі соқыр емес адамдарға көрініп тұрады. Бұл рух мұнан мың жыл бұрын қалай болса, хазірде де солай, құранның мәңгілік жол басшысы болуы осы жөніменен" - деуінен ақынның Алла жолы мен пайғамбар жолының арасын бөліп көрсетіп отырғанын анық аңғарамыз. Оның өз дүнитанымында Алла шексіз, мәңгілік есебінде қаралады, бірақ пайғамбар әулиелер жөнінде жақсы ойлар айтып, белгілі бір тұжырымдарға келген.

Жалқаулықты, бос жүрісті тастағанын,

Орынсызға дәулет мүлкін шашпағанын.

Керек жерде бойды балап қашпағанын,

Тірлікте көзімізбен көреміз бе?

Әулие деп көрінгенге бас ұрмауын,

Дін деп қорқып ақиқатты жасырмауын.

Ешнәрсені өлшеуіне асырмауын,

Тірлікте көзімізбен көреміз бе?

Өз жеріне шыққан кенді өзі алғанып,

Әдемілеп айқыш- үйқыш жол салғанын.

Еуропаның өнерінен үлгі алғаның,

Тірлікте көзімізбен көреміз бе? - деген өлең жолдарынан көрінгенге әулие деп бас ұру надандық деп тапқан. Сондықтанда, әулиелік жолдың бағытын дұрыс біліп барып ғана, оған тағзым етуге шақырған.

Ғұмар Қараш әулиелік жол бар, бірақ барша халыққа айтылған жол әділдік, рақымдылық жолда болуды ұсынған. Алла сүйіспеншілігіне жетем деп сопылық, әулиелік жолға түсудің дұрыс еместігін айтқан. Барша халық сопылық, әулиелік жолды қаласа, онда Алланың адал парызын кім орындайды деген болатын. Дүниеде жақсылық пен жамандық қатар тұрғанда адамның таңдау еркіндігі өзінде, дін адамның өзіне таңдау яғни, еркіндік береді. Бірақ, осы еркіндікте дін деп ақиқатты жасырмауға шақырады.

Ғұмар Қараш ақиқатты осы нақты дүние, тіршілік деп білген. Сондықтанда ақын адамдардың күнделікті тіршілік барысында жақсылыққа да, жамандыққа да бой алдыртып жататындығын қалыпты жағдай деп түсіндірген.

Ақын «Өрнек» деген кітабында адамның әрбір істеген немесе істеуге ниет етіп жүрген ісінің негізі «ығдиқат» деген иман нәрсе болатындығын айтады. "Бұл бір ресуә ғамал болмаса едң? - деп күмәнға қалушылар бар. Билік иесі адамдардан мұның жарап-жарамауы хақында сұрап біліп, егер шариғатта дұрыс болса, біздер неге солай істемейміз деп ойға қалып, сізді соған дұрыс дәлеліменен фәтуасын беруге рақым етер деп бұл өтініш сәлемімді жолдадым". Иманның негізінде ізгі ғамал (іс) болып табылады ізгі іс дегеніміз жақсы істі жақсы болуы үшін  істеу керек. Атақ үшін, мақтан үшін, істелген іс немесе екі рахат намаз үшін мәңгілік сауап күту – ғибадаттың рухын жолтын бір әдепсіздік деп таныды. Алланың көрсеткен жолымен жүрмесе халық ұлт ретінде жойылатындығын баяндады.

Ғұмар Қараштың дүниетанымынан сопылықтың алатын орнына келетін болсақ, оның негізгі арнасын қамтитын сопылық бағыттың екі жолын бөліп қарастырғанын атап өтуге болады. Шын сопының, халыққа берер пайдасының мол екеніне ақын еш күмән келтірмейді. Ақын дүниетанымында шын сопылар үшін дүние, ғұмыр мәнсіз емес ақиқат болып келетіндігін баяндайды. Оған ақынның мына өлең жолдары дәлел болады:

"Ождан" деген көңілдің

Төресіне айтады.

Ождан түбі Алланың

Бұйрығына қайтады.

Ғамал етсе кім де кім

Шыны ождан бойынша

Ешбір уақыт ол адам

Бұйрығынан Алланың

Адаспаса керек-ті.

Осы ғана адамның

Ақылы тауып жеткені,

Ақылдылар халыққа

Ашып баян еткені.

Мұнан ары озуға

Адамның тайы келмес-ті

Тайы келмес нәрсеге

Хәлін біліп адамзат

Қатыспауы керек-ті.

Ойшыл Ғұмар ислам дінін дұрыс түсіндіре алмай жүрген, әрі ескіліктің шырмауында електенген оқу, ғылым білімінен және дүниелік ғылымдардың хабары жоқ сопылардың, шейхтардың халықты дұрыс емес жолға салып отырғанына «еттен бұрын тұз шіріп», "бастан ауған халық біз» деп ызаланады. Шын сопылық халыққа берер пайдасы мол екенін «өзін таныған жаратушыны да таныр» деген қағидасы сопылық пен үйлесетіндігін, байқауға болады, бірақ басы бүтін сопылық бағытпен келісе бермейді. «Бұл дүние себеп, талап дүниесі, тек жүрген себеп ептей болар харап» деуіне қарағанда ойшыл әр нәрсенің себебін ізденуші әрә бағыт сілтеуші екенін аңғарамыз. Сондықтанда ол бұл дүниеде харекет ету, тырбану керек екенін алдыға таратады.

 Ғұмар Алланы ғылым арқылы тануға ұмтылған ойшыл, яғни исламдағы ғылыми ғақли бағытын ұстанған. Алланы тану ислам діні бойынша пайғамбар арқылы тану болмақ екені белгілі. Ол Алла мен адам арасын жалғастырушы күш махаббат деп білген. Оны "Махаббат" өлеңінен байқауға болады:

Махаббаттың ұрығы,

Болса көңілің ішінде,

Адамшылық жемісі

Өсер көктеп ісіңде.

Махаббатсыз есіліп,

Жүрегіңе қонбайды.

Жолдас етіп шешіліп,

Не жарисың мұндайды.

Ақын бұл өлең жолдарында Алланың ақ жолына түскен адам адамшылықтан шықпайтындығына меңзейді. Ғұмар Қараш махаббатты адам басындағы нашар қылықтардан арылатын күш екеніне сенген. Алла шындық деп ұққан, ал осы шындықты халыққа жеткізуші пайғамбардың тұлғалық болмысындағы даралықты, даналықты жоққа шығармайды. 

Ғұмар Қарашты заман аңысын аңдап, тіпті болжай білген көреген деп те айтуға болады. Ол «Неден қорқам?» деген жырында: «Мезгілсіз ерте туған таңнан қорқам, Жауынсыз құр желдеткен шаңнан қорқам. «Таң туды, мезгіл жетті» деп адасып, Құрылған қараңғыда заңнан қорқам», деп жазды. Кейін өзі де сол «мезгілсіз атқан таңның» құрбаны болып кетті, яғни 1921 жылы бандылардың қолынан небәрі қырық алты жасында, шығармашылық күш-қуаты әбден толысқан шағында қаза тапты.

Қорыта айтқанда, артына мол мұра қалдырған, Алаштың өз алдына дербес ел болып шалқығанынан көруді армандаған Ғұмар Қараштың шығармаларын толық көлемде бастырып шығару бүгінгі ұрпақтың абыройлы борышы болса керек.

 

Майлықожа Сұлтанқожаұлы(1835 - 1898 ж.ж)

 

Майлықожа Сұлтанқожаұлы қазақтың халық ақыны. Қазiргi Оңтүстік Қазақстан облысы Отырар ауданының Қожатоғай ауылында дүниеге келген.

Ауыл молласынан сауаташып, ескіше хат таныған. 14 жасын да әкесiнен айырылған ақын тағдыр тауқыметiн көп көрiп, терме-толғаулар шығарып айтыс өнерiне бет бұрады. Ұлдары Асан, Жолбарыс, Исабек әке жолын қуған сөзше берi апайтөс ақындар болып өмiрден өткен.

Майлықожа Сұлтанқожаұлы XIX ғасырда өмір сүрген ақын-жыраулар­дың ішінде өзіндік орны ерекше, артына мол мұра қалдырып, халықтың ықыласына бөленген ақын. Атақты Жамбыл ақынның өзі оның ақындығына, ғибраты мол өлең-термелеріне «Майлықожа, Сүйінбай, пірім еді сиынған» деп бағасын да беріп кеткен.

Майлықожа ақынның Сүйiнбай, Мәделқожа Жүсіпқожаұлы, Күдеріқожа, Құлыншақ, Айман-Гүлханым, Ұлбике, қырғыз ақыны Жаныс­тармен сөз сайыстыруы ақын атамыздың терең ойлы шындықты ту еткен бi­лiмдi шайыр екенiне көз жеткiземiз.

Мысалы, замандасы Құлыншақ ақынның:

«Майлы, Майлы дегенмен май болмадың,
Жұрттан алып жегенмен бай болмадың»  - дегенiне лезде сөз тауып:
Сен Құлыншақ болғалы талай болды.
Не құлын, не жабағы тай болмадың.
Немесе Гүлханым арудың:
Кедейсiң қызды жылқысы көп бай алады-деген әзiлiне:
Бибiмiз тегiн қызды күндемейдi,
Алдың деп мұны қайдан үндемейдi.
Батыр бiр оқ, бай бiр жұрт бәрi бекер,

Дүниенiң байлығы тiлде дейдi, — деп орнықты, ойлы жауап бердi. Қырғыздың Асыл деген байының тойында қазақ ақындары бет қаратпаған  Жанысты тарих жолымен жiпсiз байлап:

Молдалар кiтап оқып мән айтады.

Бiлмесе бекер сөздi неге айтады.

«Қыс-асыл әмбиенiң» кiтабында

Қырғыздың ата тегiн ит деп айтады — деп иттей қапқан Жаныc ақынды Жолбарыстай талауы Майлының мықтылығы Бұхара — Самарқанда бiлiм алғандығының септiгi.

Бiрде Қасымбек болыстың бәйбiшесi ақынның тартпа желдiгiн қойып «Үш күн күттiк бiздi бiр мақтамадың тартпа желдiгiңмен құрып кеткiр Майлықожа» дегенiне сөз сүлейi:

Қазақтың оза шапқан майлысы едiм,

Бұл өлеңiм болмаса қай кiсi едiм,

Бес-алты ауыз өлеңдi айтып берiп,

Көңiлiн қош қылайын бәйбiшенiң

Жоғалмаса құрысын тартпа желдiк
Бұрын қай ер-тоқымы сай кiсi едiм, — деп елдi риза етiптi.

Майлықожа ақынның бір топ өлеңдері Я. Лютиштің құрастыруымен 1883 жылы Ташкентте басылып шыққан «Қырғыз хрестоматиясы» кітабына ен­ген. Май­лықожа Сұлтанқожаұлы ауыз әде­би­етін жақсы білген, фоль­клор­шы Ә. Диваев мол деректерді Майлықожадан алған. Көптеген өлеңдері «Үш ғасыр жырлайды» (1964), «Бес ғасыр жырлайды» (1964), «Ай, заман-ай, за­ман-ай» (1991) кітаптарында және «Нақыл» (1972) атты жеке жинағында жа­рияланған. «Айтыс» жинағына (2 том, 1988) ақынның бірқатар айтыстары ен­ген.

Шымкент қаласында Майлықожа Сұлтанқожаұлына ескерткіш мүсін орнатылып, бір көше­ге есімі берілген.

2009 жылы Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Иасауи атындағы Ха­лықаралық Қазақ-Түрік университетінің мәдениет орталығында ақын Майлықожа Сұлтанқожаұлының 175-жылдық мерейтойына арналған «Қазақ әдебиетіндегі кітаби ақындар дәстүрі» тақырыбында ғылыми-теориялық кон­ференция болып өтті.

Майлықожаның шығармашылық қырлары

ХІХ ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген көрнекті тұлғаларымыздың бірегейі Майлықожа Сұлтанқожаұлының шығармашылық келбеті әлі күнге біржақты қаралып келеді. Ашып айтсақ, өткен ғасырдың орта тұсында өмір сүрсе де өмір деректеріндегі зерттеулердің шалалығы бір мәселе, сауат, білімі туралы сөз қозғалмайды да, өскен ортасы туралы дәйек мардымсыз, шығарма мәтіндері ауыздан ауызға жеткен қолжазба түрінде ғана, оның ішінде дінге қатысы бар туындылары әр замандарда әртүрлі редакцияларға ұшырады. Ұшырасқан айтыскермен тіл қағыстырып, айтқанының қайсысы өзінікі, қайсысы біреудікі екенін тек өзі білетін, оған қоса қожалығы тағы бар, Түркістан аумағынан шыққан «оңтүстік өлкесінің шайыры» екендігі тағы бір себеп, қоңыр домбырасымен көлеңкеде термесін айтып уақытын өткізген, қарапайым ауыл ақыны ғана сияқтанады.

Шындығында, Майлықожа ертедегі қазақ ақындарының дәстүрін мықтап ұстаған, шығыс әдебиетінің үлгілерімен жақсы таныс болған ақын.   Майлықожаның өзі:

Әншейінде көргенде,

         Көп қазақтың бірі едім.

         Сөйлер сөзге келгенде,

         Ақындардың дүрі едім - дейді.

Оның көп қазақтың бірі екендігі рас. Бірақ оның жалпы адамзаттық деңгейде ой қозғай алған ойшыл екендігі тағы талассыз.

Жарты ғасырға жуық үзіліссіз шығармашылық жолында Майлы ақынның қозғамаған тақырыбы жоқ.

Аңғарып көрсем пайымдап,

Қара қандай, ақ қандай?

Белгісі жоқ көп сөзден,

Қандай да болса хат қандай?

Шын жүректен шыққан сөз,

Тасқа таңба басқандай,- деп ақ пен қараны, түбінде,  хатқа түскен таңбаға телген ақынның көзі тірісінде басылған жеке кітабы жоқ. Оның сауат деңгейінің қаншалықты болғаны, қандай тілдерді білгені де бізге белгісіз. Тек өзінен тараған ұрпақтарынан қалған: «Ал, келді! Ойбай, келіп қалды!» - деп репрессия жендеттерінен қорқып, дарияға (Сырдария) бір сандық кітапты ағызып жіберіпті» деген сөзі бар. Көзі көргендерден құлақ естігендердің естігені, Майлыекең оқтын-оқтын өлеңдері мен жырларын арнайы Тәшкен барып хатқа түсіртіп отырған екен. Дәлелді қажет ететін бейресми деректерді былай қойғанда, арнайы дәлелдеп жатпай-ақ, «Артық қой халыққа қылған бір әділ іс», «Дүниеге көңілім сүйінесің», «Алал дінің – иман дүр», «Он сегіз мың әлем халық», «Алал, арам деген бар» атты туындылары қанындағы қасиетпен қатар М.Сұлтанқожаұлының дәстүрлі медреселік білімді игергенін, оның ішінде, «Құранды оқу мен аудармаға байланысты бірқатар усул ілімдерін (ілім негіздері)», оның ішінде қираат ілімі, таухид ілімдерін алғандығының көрінісі. Дін тарихын саралап таныған ақынның «Қиссасул Әнбия» (А.Йүгінеки), «Диуани хикмет» (Қожа Ақмет Йассауи) секілді біршама кітаптарға сауатының жеткені анық. Қырғыздың Асыл деген болысының тойындағы болыс сөзін сөйлеген Жаныс ақынның:

Еліңнен келіп қапсың, елге қоңырат,

Сандалған елден-елге делбе қоңырат.

Үлкенді үлкен, кішіні кіші білмей,

Бұл қандай мастығың еді, сөйле, қоңырат,-дегеніне Майлықожа:

Болды ғой кемсітпекке сенің әптің,

Кем бе еді болыстықтан менің бақ(ы)тым.

Қырғыздың бір анасын «ит» деуші еді,

Алдымнан келмей жатып иттей қаптың,- депті. Сол жиында үлкен дау тудырып, бірақ ақын сөзін жергілікті хат білетін молдалар арқылы дәлелдетіп, одан айтылған сөздің парқын күллі қауым мойындатады.   Бұдан өзге:

Сарттан өткен Науаи

Тілдің гәусар гүлі еді,

Парсыда өткен Фирдауси

Заманында дүр еді,- деп өнеріне ұстаз іздеген Майлықожаның әлем әдебиетінің классиктері әйгілі шығыс жұлдыздарының шығармаларымен етене таныс болғандығын байқатады.

«Зарқұм», «Әбділлә бала», «Ысламнама», «Әмір Әмзе», «Зәйіт ұры» секілді бірнеше дастандары өз уақытындағы, тіпті, қазіргі әдебиетіміздің қорын молықтырып отыр. Ақын еңбектері тіпті Ұлы Октябрь революциясынан бұрын-ақ қазақ халқына дос ниеттегі орыс зиялыларының қамқорлығы арқасында баспа бетін көргені соңғы кезде мәлім болып отыр. Бұған Түркістан мұғалімдік семинариясының оқытушысы Я.Я.Лютш құрастырып, О.В.Базилевский дегеннің жалға алып тұрған баспаханасында 1888 жылы бастырып шығарған «Қырғыз хрестоматиясы» деп аталатын кітабы айқын дәлел. Түркістан өлкесін мекендеген қазақтардың халық әдебиеті нұсқаларының жинағы болып табылатын бұл кітапта ақынның бес өлеңі бар»,- дейді зерттеуші Ә.Оспанұлы. Көзі ашық, көкірегі ояу әдебиет өкілі – М.Сұлтанқожа шығармашылығындағы шығыс әдебиетінде кездесе бермейтін жанрлар - сатиралық өлеңдері («Бадам кедей», «Тұрлыбекке», «Әруақ айтса – жын болар» т.б.), қара сөзбен айтылып, жазылған хикаяттары, ертегі, аңыз әңгімелері («Екі патша», «Ала қарға мен түлкі», «Үш ауыз сөз», «Жиренше», «Шық бермес Шығайбай» т.б.), «Шора батыр» романы, мысал жазу («Бұлбұл», «Қасқыр», «Аңқау мен қу» т.б.) әдісі  оның заманындағы жазушы-зерттеушілермен тығыз байланыста болып, орыс, батыс әдебиеті жанрларымен де хабардар болғандығының белгісі деп білеміз. «Ә.Диваев қиссаларды және халық поэзиясын жатқа білетін, өз ойынан да шығаратын сегіз қырлы талант иесі Сұлтанқожаұлы Майлықожадан лирикалық өлеңдер мен ғашықтық жырларды, ертегілер мен мысқыл өлеңдерді, соның ішінде қазақ арасына кең тараған «Алдар көсе» мен «Шық бермес Шығайбай», «Жиренше» жайындағы әңгімелерді жазып алады»[43, 350],- деген сөздерге дәлел Мәскеу қаласында шығарылып тұрған «Этнографические обозрение» журналының 1907 жылғы сандары. Демек бойына қонған өнерді «өнер» деп қастерлеп, оны шешенсөз ілімі бойынша мағыналық сала (маани), көркемдік сала (бәди), шешенсөз ілімінің сөзді жеткізе білу өнері (баян) секілді дәстүрлі медреселік ілім жолдарымен дамыта білген Майлықожаны заманынан артық туған терең сауатты ойшылдарының қатарына жатқыза аламыз.

Қалай болғанда да ақын шығармаларының бүгінгі ғылыми айналымға түсуі, өлең-сөздерінің терең зерттелінуі, сан-салалы шығармаларының оқулықтар, әсіресе мектеп оқулықтарына жүйелі түрде енуіне жаңа ғасырдағы майлықожатанушылардың жасар жұмысы көп.

Білсең таңның атарын,

Көрерсің күннің батарын,

Кейінгі жұртқа меймансың

Кеткен соң құрбы-қатарың,

Керуен көшіп барады

Нар менен тізіп атанын,

Жарық дүние аман бол

Тең құрбы өскен қатарым

Майлықожа ақынның

Мүбәрәк қылғай сапарын,- деп өмірмен өлеңмен қоштасқан екен ақын. Тоқетері, Майлықожа елді - бірлік пен ынтымаққа, жасты - білім мен еңбекке, адамды - ақыл мен парасатқа, имандылыққа шақырып өткен шайыр. Сондықтан оның сырлыөсиет сөздеріне бүгінгі қоғамымыз зәру екендігі шүбәсіз.

Тақырыбымызды қорыта айтқанда, екі ғасыр тоғысында өмір кешкен ұлт ойшылдарының даналық танымдары қоғамдық санаға серпіліс әкеле алатын қуатты да шуақты идеологиялық құралымыз. Олар қазақ руханиятына қан жүгіртіп, оны әлемдік өркениетпен ұштастыруға да қабілетті. Сонымен бірге, оның діндегі түзу жолымызды табуға септесері сөзсіз. 

 

Отправить письмом